"Obesitas heeft nood aan een meer coherente aanpak"
Obesitas is vandaag één van de grootste uitdagingen voor onze volksgezondheid. Meer dan cijfers alleen gaat het om levenskwaliteit, gelijke toegang tot zorg en een duurzaam gezondheidssysteem. Maar om dit te realiseren is er nood aan een meer coherente aanpak, stelt De Belgische Vereniging voor de Studie van Obesitas (BASO). Om de problematiek verder onder de aandacht te brengen, organiseerde de vereniging op 28 mei in het federaal parlement een bijeenkomst.
De prevalentie van obesitas stijgt wereldwijd en België vormt daarop geen uitzondering, zegt BASO-voorzitter prof. dr. Nathalie Esser. “De raming van de WHO is verontrustend: tegen 2035 zouden wereldwijd ongeveer 1,9 miljard mensen met obesitas leven. In België tonen cijfers van Sciensano dat bijna de helft van de bevolking overgewicht heeft en ongeveer 18% obesitas. Daarnaast is obesitas sterk verbonden met sociale ongelijkheid. De prevalentie is duidelijk hoger in bevolkingsgroepen met een lager inkomen.”
Volgens Esser is de maatschappelijke impact van obesitas dus groot, zowel op individueel vlak als maatschappelijk. “Meer dan 200 complicaties worden in verband gebracht met obesitas; van diabetes type 2 tot hypertensie, leverziekten en verschillende vormen van kanker. Ook psychologische gevolgen komen vaak voor, waaronder angst, depressie en eetstoornissen.” Dit alles heeft volgens de endocrinoloog ook een flinke economische impact; naast de directe zorgkosten, die geschat worden op 2,8 miljard euro per jaar, zijn er ook indirecte kosten, zoals vroegtijdige sterfte en productiviteitsverlies (1,7 miljard euro per jaar).
“Helaas wordt obesitas nog te vaak onderschat. In de eerste lijn zien we dat de BMI in slechts 25% van de dossiers systematisch wordt geregistreerd, meestal pas wanneer de patiënt al complicaties heeft ontwikkeld zoals hypertensie of diabetes.”
Stigma
“De noden zijn duidelijk, de expertise is aanwezig, maar er ontbreekt vandaag nog een structureel beleid en een geïntegreerd zorgtraject voor zowel volwassenen als kinderen. Het is essentieel om obesitas te erkennen als een chronische, complexe aandoening, en om te investeren in vroegtijdige opsporing, minder stigmatisering en betere toegankelijkheid van zorg. Alleen via een multidisciplinaire, gecoördineerde en patiëntgerichte aanpak kunnen we deze uitdaging op een duurzame manier aanpakken”, zegt Esser.
Een belangrijke belemmering hierbij is het stigma, dat nog altijd rond obesitas hangt en een ernstig obstakel vormt voor een goede behandeling. Dat onderschrijft ook Margaux, die zelf jarenlang geworsteld heeft met obesitas en haar verhaal doet. “Ik herinner me dat ik altijd al wat voller was dan de meeste kinderen van mijn leeftijd. Rond mijn zevende begon ik echt aan te komen. Ik was duidelijk voller dan mijn klasgenoten. Ik werd nooit gekozen bij sportteams, wat de stigmatisering vergrootte. Op jonge leeftijd was ik ook bang voor medische controles, omdat ik wist dat er opmerkingen over mijn gewicht zouden komen, zonder dat er echt iets mee werd gedaan. Mijn reactie was mijn kop in het zand steken.”
“Uiteindelijk ging ik wel naar artsen en diëtisten. Maar daar zei men dat ik ‘gewoon minder moest eten en meer bewegen’. Er werd nooit gekeken naar mijn leefcontext; hoe aten wij thuis, wat was onze gezinssituatie en hoe ging het op school? Ook werd er nooit psychologische begeleiding voorgesteld.”
“Later als volwassene bleef ik ook altijd te zwaar, met covid als dieptepunt. Toen had ik een BMI van 38. Dat was voor mij een kantelpunt, ook omdat ik net een dochter had gekregen en er voor haar wilde zijn. Ik kwam vervolgens terecht in een multidisciplinair obesitascentrum. Alles verliep daar heel gestructureerd: diëtist, arts, psychologische opvolging… Ik voelde mij daar voor het eerst echt goed omkaderd en gezien.”
Na een eerste periode van gewichtsverlies kwam Margaux in aanmerking voor een operatie. “Na de operatie waren er opvolgconsultaties bij de psycholoog en diëtist, en ik kreeg ook voedingseducatie. Het deed me beseffen dat de begeleiding die ik jarenlang kreeg onvoldoende was; geen multidisciplinaire aanpak, geen voedingseducatie, geen contextanalyse thuis, niks”, zegt Margaux. “De boodschap die ik met mijn verhaal hoop mee te geven is: ‘Maak zorg toegankelijker. Meer terugbetaling voor diëtisten, psychologen en begeleiding zou een groot verschil maken. Want veel mensen haken af omdat ze het simpelweg niet kunnen betalen.’”, besluit ze.
'Vandaag ontbreekt nog een structureel beleid en een geïntegreerd zorgtraject voor zowel volwassenen als kinderen'
– BASO-voorzitter prof. dr. Nathalie Esser
Kinderen
“We zijn nog lang niet op het punt waarop obesitas bij oudere kinderen onder controle is. Maar nog zorgwekkender zijn de cijfers bij jonge kinderen. We zien bijvoorbeeld dat bij peuters het aandeel met overgewicht stijgt, en zelfs obesitas komt bij deze groep steeds vaker voor. Gelukkig blijven de absolute aantallen laag, maar over een periode van tien jaar zien we een verdubbeling van obesitas”, zegt prof. dr. Inge Gies, diensthoofd pediatrie bij de obesitaskliniek van UZ Brussel. “We weten hoe cruciaal de eerste duizend levensdagen van een kind zijn. In die periode vindt een groot deel van de biologische programmering van vetcellen plaats. Wanneer kinderen in die fase al kampen met overgewicht, weten we dat hun risico om later obesitas en bijkomende aandoeningen te ontwikkelen aanzienlijk hoger ligt.”
Volgens Gies zijn de cijfers duidelijk: kinderen die op tienjarige leeftijd obesitas hebben, hebben 84 procent kans om als volwassene een vorm van overgewicht te hebben. Het idee dat kinderen er vanzelf “uitgroeien”, klopt volgens haar dus niet. Meer nog: ongeveer 60 procent van de kinderen met obesitas ontwikkelt op volwassen leeftijd ernstige obesitas, met een BMI boven 35. Eén op drie bereikt zelfs een BMI boven 40 tegen de leeftijd van 30 jaar.
Gies waarschuwt voor een intergenerationele overdracht van obesitas. “Als we niets doen, blijven we vastzitten in een vicieuze cirkel: kinderen met obesitas worden volwassenen met obesitas, die vervolgens opnieuw kinderen krijgen die een verhoogd risico lopen. Daarom moeten we nog sterker inzetten op het voorkomen ervan. Dat vraagt een maatschappelijke aanpak. Natuurlijk spelen individuele keuzes mee, maar onze samenleving maakt gezonde keuzes vaak moeilijk. Denk aan ultrabewerkte voeding, agressieve marketing of socialemediareclame gericht op kinderen. Maar ook minder evidente factoren spelen mee, zoals luchtvervuiling en een omgeving die onvoldoende uitnodigt tot beweging. Daarvoor hebben we beleidskeuzes nodig. Ik hoop dan ook dat de politiek inziet dat obesitas een serieuze aanpak verdient, vooral onder jongeren en kinderen.”