‘De seksualiteit van ouderen negeren zou absurd zijn’
Naar een 'raadpleging seksuele gezondheid' bij ouderen
Nu geriatrie steeds meer aandacht besteedt aan preventie en levenskwaliteit, verdient ook de seksuele gezondheid van ouderen een plaats in de zorg. Dat zei geriater dr. Pierre Hanotier (Institut Bordet – H.U.B.) tijdens een studiedag over seksuele gezondheid en de taboes die ermee samenhangen.
‘Waarom houdt een geriater zich hiermee bezig? Om dat te begrijpen, moeten we even terug naar de geschiedenis van de geriatrie’, zegt Hanotier. ‘Het vakgebied ontwikkelde zich sterk in de jaren tachtig. Spoeddiensten kregen toen steeds meer oudere patiënten over de vloer die zeer kwetsbaar waren, meerdere aandoeningen hadden en complexe zorg nodig hadden. De geriatrie ging zich toeleggen op hun multidisciplinaire begeleiding.’
Inmiddels verschuift de aandacht. De geriatrie blijft zorg bieden aan kwetsbare ouderen, maar zet ook meer in op preventie. ‘We proberen kwetsbaarheid en beginnende kwetsbaarheid vroeg te herkennen, zodat mensen zo goed mogelijk ouder worden en hun vermogens zo lang mogelijk behouden.’
De wetenschap van het ouder worden biedt daarvoor steeds betere instrumenten. ‘Als je zeventigjarigen van nu vergelijkt met mensen die twintig jaar geleden zeventig waren, zie je dat ze functioneel sterker zijn. Vergelijk onze grootouders op hun vijfenzestigste maar eens met de 65-jarigen van vandaag. Ouder worden wordt anders beleefd.’
Ook seksuele gezondheid verdient daarom aandacht. ‘Binnen het H.U.B. heeft dr. Nathan Francesci ons bewust gemaakt van dit onderwerp. Hij wijdde zijn eindwerk voor de specialisatie aan de seksuele gezondheid van ouderen. Sindsdien geven we die geleidelijk een plaats in onze consultaties.’
‘Seksualiteit verdwijnt niet met de leeftijd’
Een eenvoudige vaststelling die toch vaak wordt vergeten: seksualiteit verdwijnt niet met de leeftijd. Ze wordt alleen minder zichtbaar. ‘We vinden het soms moeilijk ons voor te stellen dat een oudere nog een seksleven heeft. Dat heeft te maken met diepgewortelde stereotypen. We denken liever niet aan de seksualiteit van onze eigen ouders, terwijl zij ons toch hebben verwekt! Diezelfde blik nemen we mee naar onze patiënten.’
Ook artsen gaan daardoor soms uit van de veronderstelling dat ouderen nauwelijks nog seks hebben. Onderzoek laat volgens Hanotier iets anders zien. ‘De cijfers verschillen sterk per studie, maar als je vraagt naar het afgelopen jaar, blijkt 20 tot 40% van de vrouwen boven de vijftig nog seksueel actief te zijn. Bij mannen ligt dat aandeel tussen 26 en 55%. Het gaat bovendien niet alleen om een seksualiteit op afstand. Ook penetratie en orgasmes kunnen er nog deel van uitmaken. Een actief seksleven kan dus heel lang blijven bestaan.’
Met de leeftijd kunnen seksuele 'prestaties veranderen, maar het seksleven hoeft niet te verdwijnen. Het krijgt soms een andere vorm.
Ruimte maken voor het gesprek
De eerste stap is dan ook ruimte bieden om erover te praten. ‘Volgens sommige studies zou ongeveer 70% van de mannen seksuele moeilijkheden graag met hun huisarts bespreken. Bij vrouwen is dat ongeveer 30%. Toch komt het onderwerp in de overgrote meerderheid van de consultaties nooit ter sprake.’
Soms volstaat een eenvoudige openingsvraag: ‘Bent u tevreden over uw affectieve en seksuele leven?’ Daarna komt het gesprek vaak vanzelf op gang. Ook patiënten van in de negentig vertellen er soms uitgebreid over.
‘Een gesprek over seksualiteit kan bovendien helpen om factoren op het spoor te komen die het seksleven beïnvloeden: chronische ziekten, diabetes, hypertensie en pijn, waaronder pijn bij het vrijen. Ook mobiliteitsproblemen en psychologische of emotionele factoren kunnen een rol spelen.’
Geneesmiddelen
Geneesmiddelen spelen ook een rol. ‘Ouderen nemen vaak verschillende middelen, voorgeschreven door meerdere specialisten. Sommige daarvan kunnen een directe invloed hebben op de seksuele gezondheid. Soms verbetert de situatie aanzienlijk als je de medicatie opnieuw bekijkt.’
Hanotier herinnert zich een uitspraak van een van zijn leermeesters: ‘Die zei graag, uiteraard om te provoceren: “Geriatrie is eenvoudig: stop alle medicatie en de mensen voelen zich beter.” Dat is natuurlijk kort door de bocht, maar er zit een kern van waarheid in. Bij sommige oudere patiënten kan een zorgvuldige medicatiebeoordeling veel verschil maken.’
Een generatie met een andere kijk op seksualiteit
Hanotier wijst er ook op dat veel ouderen van vandaag in de jaren veertig en vijftig zijn geboren. Zij beleefden hun jonge volwassenheid tijdens de seksuele revolutie van de jaren zestig en zeventig. Ze maakten ook de komst van de anticonceptiepil mee, die vrouwen meer greep gaf op de vraag of en wanneer ze zwanger werden.
‘Bovendien leven deze mensen steeds langer met goede lichamelijke en cognitieve vermogens. Tegen die achtergrond kun je hun seksuele gezondheid moeilijk buiten beschouwing laten.’
Die hoort volgens hem dan ook thuis in hun zorgtraject.
Naar een raadpleging seksuele gezondheid bij ouderen
In de seniorenkliniek van het H.U.B. — juridisch gesproken, het geriatrisch dagziekenhuis — maakt seksualiteit systematisch deel uit van de geriatrische anamnese.
‘We dringen een gesprek daarover uiteraard niet op. We gaan na of de patiënt het onderwerp wil bespreken. Als er een probleem of een vraag is, kunnen we dat verder onderzoeken en de patiënt naar de meest geschikte zorg doorverwijzen. We willen ook een consultatie ontwikkelen die specifiek gericht is op seksuele gezondheid bij ouderen. Dat is op relatief korte termijn haalbaar.’
Kinesitherapie kan bijvoorbeeld een belangrijke rol spelen bij de aanpak van bepaalde seksuele moeilijkheden.
‘We willen een geïntegreerd zorgtraject opzetten dat ouderen helpt om hun affectieve en seksuele leven zo lang mogelijk te behouden. Uiteindelijk is dat een belangrijk onderdeel van hun levenskwaliteit.’