Europa moet zich wapenen tegen oprukkende muggenziekten

Muggenoverdraagbare infecties winnen terrein in Europa. Het Europese Health Security Committee pleit daarom voor betere vroegtijdige opsporing, meer diagnostische capaciteit en een gecoördineerde muggenbestrijding. Ook artsen, bloedinstellingen en lokale besturen krijgen een belangrijke rol in de voorbereiding op uitbraken.

Meer infecties, een ruimere geografische verspreiding en langere transmissieseizoenen. Ziekten die door muggen worden overgedragen, vormen een groeiende uitdaging voor de Europese volksgezondheid. In een advies van 27 oktober 2026 roept het Europese Health Security Committee (HSC) de Europese Unie en de lidstaten op hun preventie, surveillance en uitbraakrespons te versterken.

Klimaatverandering verlaagt de natuurlijke barrières die de overdracht in Europa vroeger beperkten. Maar ze is niet de enige drijvende kracht. Ook internationaal reizen en goederenvervoer, verstedelijking, veranderingen in landgebruik en biodiversiteitsverlies beïnvloeden het risico. Huisvesting, werkomstandigheden en toegang tot preventie bepalen bovendien mee wie wordt blootgesteld.

Van importinfectie naar lokale uitbraak

Voor dengue, chikungunya en zika hangt het veranderende risico nauw samen met de vestiging van invasieve Aedes-muggen. Vooral de tijgermug, Aedes albopictus, breidt haar verspreidingsgebied in Europa uit. Ook Aedes aegypti is al in bepaalde delen van de EU aangetroffen.

Dengue en chikungunya zijn daardoor in sommige EU-landen geëvolueerd van uitsluitend reisgebonden infecties naar ziekten die ook lokale uitbraken veroorzaken. Een geïmporteerd virus kan er verder worden overgedragen wanneer geschikte muggen aanwezig zijn.

Bij het westnijlvirus ligt de situatie anders. Dat virus is al endemisch in grote delen van Europa. De belangrijkste vectoren, Culex-muggen, zijn hier van nature aanwezig en wijdverspreid. De bezorgdheid betreft onder meer terugkerende seizoensgebonden transmissie, uitbreiding naar nieuwe gebieden, ernstige ziekte bij mensen en paardachtigen, en risico’s voor de veiligheid van bloed en organen.

Laboratoriumcapaciteit

Het comité vraagt voldoende klinische en laboratoriumcapaciteit om infecties vroeg te herkennen, te diagnosticeren en te behandelen. Opleiding van zorgverleners moet daarbij aansluiten op betere surveillance en duidelijke procedures voor de aanpak van uitbraken.

Voor bloedinstellingen beveelt het advies maatregelen aan op basis van de epidemiologische risicoanalyse. Het gaat onder meer om aangepaste donortesten of tijdelijk uitstel van bloeddonatie. Op Europees niveau vraagt het comité verdere richtsnoeren voor de veiligheid van lichaamsmateriaal van menselijke oorsprong.

Wanneer geschikte vaccins beschikbaar zijn, wil het HSC ook onderzoeken of er een plaats is voor vaccinatiestrategieën bij grote uitbraken. Het advies bepleit geen algemeen vaccinatieprogramma, maar een beoordeling volgens de ziekte en de epidemiologische context.

One Health-aanpak

Een One Health-aanpak waarbij gegevens over menselijke infecties, diergezondheid, muggenpopulaties, weer en milieu worden gekoppeld, moet helpen om risico’s eerder te signaleren en maatregelen gerichter in te zetten. Lidstaten moeten niet alleen nagaan waar invasieve muggen opduiken, maar ook volgen of ze zich vestigen en verspreiden. Waar epidemiologisch relevant, hoort daar onderzoek naar ziekteverwekkers in muggen bij. Ook resistentie tegen insecticiden moet worden opgevolgd.

Het comité vraagt bovendien meer vergelijkbare meetmethoden en gegevensuitwisseling tussen landen. Voorspellende modellen, aardobservatie en artificiële intelligentie kunnen de risico-inschatting ondersteunen, mits ze verantwoord worden ontwikkeld en gevalideerd.

Bestrijding begint vóór de uitbraak

Muggenbestrijding mag volgens het advies niet beperkt blijven tot de reactie op menselijke ziektegevallen. Vooral in gebieden waar geschikte vectoren gevestigd zijn of oprukken, zijn blijvende surveillance, middelen en operationele plannen nodig. Ook havens, luchthavens en grensovergangen verdienen aandacht om de introductie van invasieve muggen te beperken.

Bij bestrijdingsmaatregelen moeten de effecten op mens en milieu worden afgewogen. Het HSC vraagt daarom onderzoek naar de werkzaamheid, kosteneffectiviteit en ecologische gevolgen van zowel bestaande als innovatieve methoden.

Preventie moet ook een plaats krijgen in ruimtelijke ordening, waterbeheer en het ontwerp van gebouwen en infrastructuur. Duidelijke communicatie en betrokkenheid van burgers moeten die aanpak ondersteunen. Het comité zal de uitvoering van het advies opvolgen, onder meer via bevragingen en evaluaties van de nationale paraatheid.