Atriumfibrillatie en fragiliteit: risico op onvoldoende antistollingstherapie bij oudere patiënten
CARDIOLOGIE Bij oudere patiënten met een atriumfibrillatie compliceert fragiliteit de preventie van cerebrovasculair accident (CVA). Uit angst voor bloedingen of vallen gebeurt het dat artsen geen antistollingstherapie starten of ten onrechte een lagere dosering voorschrijven. Recente studies leren evenwel dat een gewettigde voorzichtigheid niet mag uitmonden in onvoldoende behandeling.(1, 2)
METEEN MEE
Bij oudere patiënten met atriumfibrilleren vormt noch kwetsbaarheid, noch valrisico op zichzelf een reden om van anticoagulatie af te zien.
Hoge leeftijd alleen is geen reden voor dosisverlaging van apixaban: de criteria uit de SmPC moeten worden nageleefd.
Kwetsbaarheid vergt verhoogde waakzaamheid, maar geen willekeurig minder intensieve anticoagulatie.
Het risico op ischemisch CVA stijgt met ongeveer een factor vijf in geval van atriumfibrillatie (AF). Comorbiditeit, polymedicatie en fysiologische vatbaarheid bemoeilijken de keuze van de behandeling. Volgens de richtlijnen van de Europese Vereniging voor Cardiologie (ESC) van 2024 krijgen fragiele patiënten minder vaak een orale antistollingstherapie (odds ratio (OR): 0,74; 95% BI: 0,72-0,76). (1)
De ESC raadt aan de CHA2DS2-VASc-score te bepalen om het risico op trombo-embolie te ramen. Een antistollingstherapie wordt aanbevolen vanaf een score van 2 en kan worden overwogen vanaf een score van 1. Ook moeten risicofactoren voor bloeding opgespoord worden en zo mogelijk gecorrigeerd. Op zichzelf is het bloedingsrisico geen reden om geen antistollingstherapie voor te schrijven. Broosheid en valrisico zijn op zichzelf evenmin contra-indicaties. (1, 2)
Atriumfibrilleren vervijfvoudigt ongeveer het risico op een ischemisch CVA. Comorbiditeiten, polyfarmacie en fysiologische kwetsbaarheid bemoeilijken de behandelkeuze
Orale antistollingstherapie bij oudere en fragiele patiënten
De ARISTOTLE-studie is een gerandomiseerde studie uitgevoerd bij 18 .201 patiënten. In die studie was de incidentie van CVA of systemische embolie lager in de apixabangroep dan in de warfarinegroep (1,27% tegen 1,60% per jaar; HR: 0,79). Ook de incidentie van ernstige bloedingen was lager in de apixabangroep (2,13% tegen 3,09% per jaar; HR: 0,69). Die positieve resultaten werden teruggevonden in alle leeftijdsgroepen, ook bij 80-plussers.(3,4)
Amerikaanse vorsers hebben een observatieonderzoek uitgevoerd bij 218 .38 begunstigden van Medicare. De incidentie van optreden van een van de items van een samengesteld eindpunt van overlijden, ischemisch CVA of ernstige bloeding was lager in de apixabangroep dan in de warfarinegroep, en dat was ook zo bij de fragiele patiënten (HR: 0,73; 95% BI: 0,67-0,80).
Fragiliteit werd evenwel geraamd op grond van administratieve gegevens. De wetenschappelijke verklaring van het American College of Cardiology van 2026 geeft de voorkeur aan apixaban bij fragiele patiënten die een trombo-embolie dreigen te ontwikkelen.(2,5)
De dosering verlagen: precieze criteria
De dosering van apixaban bij een niet-valvulaire AF is 5 mg tweemaal per dag. De Europese samenvatting van de productkenmerken (SPK) voorziet een verlaging van de dosering tot 2,5 mg tweemaal per dag als de patiënt minstens twee van de volgende drie criteria vertoont: leeftijd ≥ 80 jaar, gewicht ≤ 60 kg of serumcreatinine ≥ 133 µmol/l (1,5 mg/dl). Een hoge leeftijd is dus op zichzelf geen reden om de dosering te verlagen.(1, 6)
De Europese SPK voorziet die lagere dosering ook bij patiënten met een ernstige nierinsufficiëntie (creatinineklaring 15 tot 29 ml/min). Bij een klaring lager dan 15 ml/min en bij dialysepatiënten wordt apixaban niet aanbevolen. Het is aanbevolen de nierfunctie en het gewicht regelmatig te controleren en te letten op medicamenteuze interacties. (6)
Vaak een te lage dosering in de praktijk
In 2026 is in JACC: Advances een Amerikaanse studie gepubliceerd die werd uitgevoerd bij 45.947 patiënten die apixaban kregen wegens een AF of atriale flutter. 15,4% van die patiënten kreeg 2,5 mg 2 x/d. Volgens de Amerikaanse criteria inzake de dosering voldeed 61% van de patiënten die een lagere dosering kregen niet aan de vereiste voorwaarden: 41,9% vertoonde slechts een van de bovenvermelde drie criteria en 19% geen enkel.(7)
De gecorrigeerde sterfte was hoger bij de patiënten die ten onrechte een lagere dosering kregen dan bij de patiënten die de juiste standaarddosering kregen. Na correctie voor vertekenende factoren was er echter geen verschil in de incidentie van ischemisch CVA (HR: 1,05; 95% BI: 0,90-1,23) of van ernstige bloedingen (HR: 1,02; 95% BI: 0,89-1,17). Uit die retrospectieve analyse kan je echter niet afleiden dat er een oorzakelijk verband bestaat tussen onderdosering enerzijds en een hogere sterfte of een hoger risico op CVA anderzijds. De studie leert echter wel dat er grote verschillen zijn in voorschrijfgedrag. (7)
Opnieuw evalueren in plaats van een te zwakke antistollingstherapie
Om bloedingen te voorkomen, moeten ook wijzigbare risicofactoren gecorrigeerd worden: ongecontroleerde hypertensie, inname van niet-steroïdale ontstekingsremmers of plaatjesaggregatieremmers zonder indicatie, medicamenteuze interacties en gebrekkige therapietrouw. Controleer tijdens de follow-up regelmatig het risico op trombo-embolie, het veiligheidsprofiel en de nierfunctie. (1, 2)
Bij fragiele patiënten is een hogere waakzaamheid geboden, maar mag niet zomaar een lagere dosering van anticoagulantia voorgeschreven worden. De kunst bestaat erin een CVA te voorkomen met één anticoagulans in een geschikte dosering conform de SPK met controle van de risico-batenverhouding. (1, 2, 6)
Referenties:
Van Gelder IC, et al. 2024 ESC Guidelines for the management of atrial fibrillation developed in collaboration with the European Association for Cardio-Thoracic Surgery (EACTS). Eur Heart J. 2024;45:3314-3414. doi:10.1093/eurheartj/ehae176
Kumbhani DJ, et al. Direct Oral Anticoagulants in Primary and Secondary Prevention of Thrombotic Events: 2026 ACC Scientific Statement. J Am Coll Cardiol. 2026;88:1255-1283. doi:10.1016/j.jacc.2026.05.033
Granger CB, et al. Apixaban versus warfarin in patients with atrial fibrillation. N Engl J Med. 2011;365:981-992. doi:10.1056/NEJMoa1107039
Halvorsen S, et al. Efficacy and safety of apixaban compared with warfarin according to age for stroke prevention in atrial fibrillation: observations from the ARISTOTLE trial. Eur Heart J. 2014;35:1864-1872. doi:10.1093/eurheartj/ehu046
Kim DH, et al. Frailty and Clinical Outcomes of Direct Oral Anticoagulants Versus Warfarin in Older Adults With Atrial Fibrillation: A Cohort Study. Ann Intern Med. 2021;174:1214-1223. doi:10.7326/M20-7141
European Medicines Agency. Eliquis (apixaban). Résumé des caractéristiques du produit, section 4.2. RCP européen
Gouda P, et al. Clinical Patterns and Appropriateness of Apixaban Dosing in Patients With Atrial Fibrillation. JACC Adv. 2026;5(8):102954. doi:10.1016/j.jacadv.2026.102954