De pest als massavernietigingswapen
Uit een geheim Russisch laboratorium ontsnapt een gemodificeerde pestbacterie, die zich razendsnel over de hele wereld verspreidt. Vergezocht? Niet volgens de Amerikaanse onderzoeksjournalist Annie Jacobsen, die dit als startpunt neemt voor wat ze 'een scenario' noemt.
Op 2 oktober van dit jaar overleed de 28-jarige Darya Shipilova, een medewerkster van een wetenschappelijk instituut dat zich in de Russische stad Irkoetsk bezighoudt met pestbestrijding. Onmiddellijk gingen er op verschillende plaatsen ter wereld alarmbellen af. Was zij het slachtoffer van een pestbacterie die op een of andere manier ontsnapt was? Het scenario dat onderzoeksjournalist Annie Jacobsen in haar boek Biologische oorlog beschrijft, wordt meteen een pak tastbaarder en verontrustender.
Jacobsen laat een gemodificeerde pestbacterie ontsnappen na een ontploffing in het Vector Instituut in het Siberische Koltsovo. Het is een bestaand laboratorium met biologisch veiligheidsniveau 4 (het hoogste veiligheidsniveau) en een van de weinige plaatsen ter wereld waar ook bijvoorbeeld nog het pokkenvirus wordt bewaard. In 1988 vond hier overigens een ongeluk plaats waarbij het marburgvirus ontsnapte. Zo vergezocht is een ongeluk dus zeker niet.
Overgelopen wetenschapper
Maar is het bestaan van een gemodificeerde pestbacterie waardoor besmette personen eerst 24 uur in een enorme euforie leven en zo de bacterie verspreiden niet al te ver gezocht? De Sovjet-Unie – de voorganger van het huidige Rusland – ondertekende in 1972 toch de Convention on the prohibition of the development, production and stockpiling of bacteriological (biological) and toxin weapons and on their destruction, het zogenoemde verdrag biologische wapens.
Uit de getuigenis van de overgelopen wetenschapper Vladimir Pasetsjnik weten we dat in de herfst van 1989 een select kransje van wetenschappers en militairen in het geheim samenkwam in Obolensk, een stadje zo'n tachtig kilometer ten zuiden van Moskou, om er te praten over een plan om miljoenen Amerikanen en Europeanen om het leven te brengen door middel van genetisch gemodificeerde biologische wapens. De Sovjets stonden erg ver in de uitwerking van een gemodificeerde tuberculosebacterie waar antibiotica geen vat op hebben.
Door de vele getuigenissen komt het scenario erg realistisch - en meteen ook beangstigend - over
Beangstigend scenario
Voor het boek sprak de journaliste met tientallen - voornamelijk Amerikaanse - specialisten inzake chemische en biologische oorlogsvoering, militairen en politici om na te gaan hoe een geloofwaardig scenario er zou kunnen uitzien bij de (al dan niet moedwillige) ontsnapping van een gemodificeerde bacterie. Ze verwijst in haar boek meermaals naar voorvallen die zich in het verleden voordeden, wat in haar worstcasescenario leidt tot de bijna totale uitroeiing van het menselijk ras. Door de vele getuigenissen komt het scenario erg realistisch - en meteen ook beangstigend - over. Zeker met de onvoorspelbare wereldleiders die momenteel aan de knoppen zitten.
Toevallig bijna gelijktijdig met het verschijnen van het boek organiseerde ZAS Medisch Centrum Kaai 142 in Antwerpen een symposium waar dr. Annelies Mondelaers (UZA) een uiteenzetting gaf over de manier waarop België voorbereid is op de uitbraak van een hoog besmettelijke infectieziekte of een biologische oorlog. "Onder hoog besmettelijke infectieziekten verstaan we makkelijk overdraagbare, maar moeilijk snel te herkennen ziekten met een hoge mortaliteit, beperkte behandelingsopties of preventieve middelen, die een grote sociale en economische impact hebben en nieuw zijn voor zowel het immuunsysteem als het gezondheidssysteem", legt dr. Mondelaers uit.
Ketting van maatregelen
Wordt er een infectie gemeld, dan treedt een ketting van maatregelen in werking. Een arts of een laboratorium moet een verdachte infectie melden aan de bevoegde dienst infectiebestrijding (Departement Zorg in Vlaanderen, Vivalis in Brussel en AVIQ in Wallonië). Vanuit de coronaperiode kennen we nog de Risk Assessment Group (RAG) en de Risk Management Group die vervolgens aan de slag gaan. De RAG beoordeelt het risico en de RMG bepaalt op basis van de analyse van de RAG welke maatregelen nodig zijn.
Bij een terroristische biologische aanval – en daaronder mag ook een aanval van een ander land worden verstaan – geldt het nationaal noodplan terrorisme, gecoördineerd door het Nationaal Crisiscentrum. Het Koninklijk Besluit van 14 februari 2026 regelt onder meer vooralarm en alarm, de oprichting van crisiscellen en hun onderlinge samenwerking. Om evidente veiligheidsredenen wordt de inhoud van het plan niet bekendgemaakt.
Op 1 december 2025 ging SCREMM-BIO (Surge Capacity and REsilience for Military Medicine in BIO-warfare) van start, een project gecoördineerd door UZA, de Universiteit Antwerpen en het Instituut voor Tropische Geneeskunde. Het project dat loopt tot 1 maart 2029 moet nagaan hoe snel België kan reageren op een dergelijke situatie. "België heeft momenteel onvoldoende capaciteit om een bedreiging de kop te bieden", stelt dr. Mondelaers. Zo is het aantal bedden op de twee bestaande High-Level Isolation Units (UZA in Edegem en UMC Sint-Pieter in Brussel) beperkt tot twee à vier bedden. "We moeten ons dringend voorbereiden op biologische oorlogsvoering. Dat is een van de absolute prioriteiten van zowel de NAVO als de Europese Unie."
Twee modellen
Momenteel wordt er met twee modellen gewerkt. In het eerste model wordt de bestaande infrastructuur opgeschaald en wordt onderzocht hoe de bestaande infrastructuur van Vaccinopolis en het UZA kan worden aangepast voor extra opvang tot dertig patiënten. Het tweede model gaat uit van de ontwikkeling van een mobiele isolatiecapaciteit. Dat zijn verplaatsbare medische voorzieningen waar besmette patiënten veilig kunnen worden verzorgd, als aanvulling op militaire medische infrastructuur of bij overbelasting van de vaste capaciteit.
Op het einde van het project komt er een afsluitende, grootschalige oefening waarbij de modellen en bijhorende draaiboeken worden getest. Kostprijs van het project: 2,78 miljoen euro.
>> Annie Jacobsen, Biologische oorlog. Een scenario, Prometheus, 456 blz., 27,50 euro.