Verbod onder de zestien jaar gevraagd
OZ: Sociale media worden een probleem voor de volksgezondheid
Een onderzoek van de Onafhankelijke Ziekenfondsen (OZ) belicht de complexe wisselwerking tussen angststoornissen bij jongeren en problematisch gebruik van sociale media. OZ stelt voor om sociale media te verbieden voor jongeren onder de 16 jaar.
Het rapport van OZ vertrekt vanuit de vaststelling dat de geestelijke gezondheid van adolescenten en jongvolwassenen verslechtert. In België gaf 26% van de 18- tot 29-jarigen eind 2025 aan een angststoornis te hebben. Het gebruik van antidepressiva steeg met 43,6% onder 12- tot 18-jarigen tussen 2019 en 2023. En het ziekteverzuim als gevolg van burn-out verdubbelde meer dan onder 18- tot 34-jarigen tussen 2018 en 2024. De OZ plaatsen sociale media daarom in een bredere context: die van een psychisch kwetsbare generatie.
Het gebruik van sociale media is wijdverspreid geraakt en, belangrijker nog, begint op steeds jongere leeftijd. De OZ verwijzen naar het HBSC-onderzoek uit 2021-2022. Volgens dit onderzoek vertoont 11% van de jongeren tussen 11 en 15 jaar problematisch gebruik van sociale media, vergeleken met 7% in 2018. In België gebruikt 65% van de jongeren in het eerste en tweede jaar van de middelbare school Snapchat, 54% TikTok en 48% Instagram. Dit gebruik begint zelfs al op de basisschool.
Het risico op depressie neemt met ongeveer 13% toe voor elk extra uur op sociale media, met een bijzonder sterk effect bij meisjes.
Het rapport beweert niet dat sociale media de enige oorzaak zijn van de mentale gezondheidscrisis onder jongeren. Integendeel, het benadrukt "een complexe wisselwerking tussen persoonlijke kwetsbaarheden, gezinssituatie, leeftijd, geslacht, type gebruik en platformarchitectuur".
Lees ook: Jeugd worstelt met TikTok-tics
Het is in feite een trend: overmatig gebruik wordt geassocieerd met meer slaapstoornissen, angst- of depressieve symptomen, een zittende levensstijl, problemen met het lichaamsbeeld en problematische eetgewoonten.
Een meta-analyse die in het rapport wordt aangehaald, suggereert een toename van het risico op depressie met ongeveer 13% voor elk extra uur dat op sociale media wordt doorgebracht, met een bijzonder sterk effect bij meisjes. Ongeveer 70% van de onderzoeken legt ook een verband tussen het gebruik van sociale media en slaapstoornissen.
Tienermeisjes lijken de meest kwetsbare groep te zijn. Het rapport noemt onder andere constante sociale vergelijkingen, frustratie over de 'perfecte' levens die online worden getoond, onrealistische schoonheidsidealen, cyberpesten, ongevraagde seksuele content en blootstelling aan angstaanjagende of schadelijke inhoud.
Interactie met vrienden, content creëren, lid worden van een gemeenschap of zich artistiek uiten heeft niet hetzelfde effect als urenlang passief scrollen door een algoritmische feed die is ontworpen om de aandacht te trekken.
De smartphone: de toegangspoort tot het probleem
De OZ hechten veel belang aan de leeftijd waarop een kind zijn of haar eerste smartphone krijgt. Hoe eerder een kind een smartphone met internetverbinding krijgt, hoe eerder het toegang krijgt tot sociale media. "En hoe eerder deze toegang, hoe groter de daaropvolgende risico's: depressie, slaapgebrek, obesitas, suïcidale gedachten, slechte familierelaties, cyberpesten."
Het gaat niet alleen om de hoeveelheid schermtijd, maar ook om wat het kind met het scherm doet. Interactie met vrienden, content creëren, lid worden van een gemeenschap of zich artistiek uiten heeft niet hetzelfde effect als urenlang passief scrollen door een algoritmische feed die is ontworpen om de aandacht te trekken.
TikTok, het ergste?
TikTok speelt een prominente rol in het rapport. Een Frans experiment toonde aan dat een fictief account van een 13-jarige in minder dan vijf minuten kon worden blootgesteld aan video's die verdriet oproepen, en vervolgens in minder dan een uur aan content gerelateerd aan zelfmoord.
Het rapport verwijst ook naar het Franse parlementaire onderzoek naar TikTok, waarbij 178 hoorzittingen en 31.000 reacties van burgers werden verzameld. Verschillende clinici beschrijven "gedrag dat lijkt op verslavingen en een jongere leeftijd van de jongeren die op de spoedeisende hulp van de psychiatrie worden gezien."
Het is onmogelijk om van een tiener te verwachten dat hij of zij zichzelf in toom houdt in een wereld met systemen die zijn ontworpen om hun aandacht vast te houden.
"Verslavend ontwerp"
Voor de OZ ligt het probleem niet alleen in de inhoud. Het zit hem ook in de architectuur van de platforms zelf: oneindig scrollen, pushmeldingen, automatisch afspelen, "streaks" (series), algoritmische aanbevelingen en extreme contentpersonalisatie. Deze mechanismen zijn ontworpen om de betrokkenheid te maximaliseren en de gebruiker zo lang mogelijk op het platform te houden.
Het is echter onmogelijk om van een tiener te verwachten dat hij of zij zichzelf in toom houdt in een wereld met systemen die door ingenieurs zijn ontworpen om hun aandacht te trekken. Dat zou neerkomen op het afschuiven van de verantwoordelijkheid op degene die de minste middelen heeft om zichzelf te verdedigen.
Aanbevelingen
De Onafhankelijke Ziekenfondsen voor veel strengere regelgeving. Ze stellen met name voor:
- betrouwbare leeftijdsverificatie door een derde partij;
- beschermende standaardinstellingen voor minderjarigen;
- oneindig scrollen uitschakelen;
- meldingen beperken;
- de meest verslavende functies uitschakelen;
- expliciete toestemming voor algoritmische aanbevelingen;
- een observatorium dat de platformen moet bewaken.
Naar het voorbeeld van Australië en het VK willen de OZ ook een verbod op sociale netwerken zoals die nu bestaan voor jongeren onder de 16, met gebruiksbeperkingen voor 16- en 17-jarigen.
De OZ benadrukken dat ze niet alle digitale toepassingen demoniseren. "Sociale netwerken kunnen sommige jongeren ook helpen om te communiceren, creatief bezig te zijn, op de hoogte te blijven of steun te vinden. Maar zolang de architectuur van sociale netwerken geoptimaliseerd blijft om de betrokkenheid te maximaliseren, zal simpele contentmoderatie niet volstaan. We moeten overstappen van een logica van individuele preventie naar een echt publiek beleid ter bescherming van minderjarigen."