Osteoporose: niet wachten tot de menopauze
WERELDDAG Naar aanleiding van de Werelddag voor osteoporose op 20 oktober herinneren we eraan dat het bot ook al voor de menopauze fragieler kan worden. Endocriene aandoeningen, voedingstekorten en geneesmiddelen kunnen het verwerven van een voldoende groot botkapitaal bemoeilijken of het botverlies versnellen op jonge leeftijd. Daarom moet je de vrouwen opsporen die risico lopen, maar het is niet nodig stelselmatig de botdichtheid te meten voor de menopauze.
De stevigheid van het skelet hangt af van het botkapitaal dat tijdens de groei wordt verworven, de microarchitectuur en de latere remodellering. Onvoldoende aanmaak van botweefsel tijdens de adolescentie kan resulteren in een lagere botreserve. Als er op die leeftijd geen fractuur optreedt, betekent dat daarom nog niet dat er geen probleem kan zijn met de dichtheid of de kwaliteit van het bot. Fracturen die optreden bij geringe energie, herhaalde stressfracturen en langdurige amenorroe moet je dus evalueren, ook bij jonge vrouwen. (1,2)
Premature ovariuminsufficiëntie: diagnosticeren om het bot te beschermen
Premature ovariuminsufficiëntie (voor de leeftijd van veertig jaar) resulteert in een onvoldoende productie van oestrogenen, wat schadelijk is voor het bot. Volgens de richtlijnen van 2024 mag je de diagnose stellen in geval van onregelmatige of afwezige cycli sinds minstens vier maanden én een FSH-spiegel > 25 IE/l. Als je niet zeker bent, controle je de spiegel na vier tot zes weken. Meting van de botdichtheid met een DXA (dual-energy X-ray absorptiometry) wordt dan aanbevolen. (3)
Een hormonale substitutietherapie is aanbevelenswaardig tenzij er een contra-indicatie is, over het algemeen tot de leeftijd waarop gewoonlijk de menopauze intreedt. Ook als er geen vasomotorische symptomen zijn, moet je het bot beschermen. In geval van een lage botdichtheid moet je een nieuwe DXA aanvragen om het jaar tot om de drie jaar naargelang van het risico. Als de initiële botdichtheid normaal is tijdens een goede substitutietherapie, heeft het weinig zin het onderzoek binnen vijf jaar te herhalen. (3)
Amenorroe en energietekort: soms stille afwijkingen
Een energietekort met of zonder intense sportactiviteit kan een functionele hypothalamische amenorroe veroorzaken. Door de lage oestrogeenspiegels en de afwijkingen van de somatotrope as wordt het bot aangetast. Dat kan ook het geval zijn bij eetstoornissen, ook zonder extreme magerheid, en bij vrouwen die sporten, ook al lijkt hun body mass index normaal. Amenorroe mag niet worden geïnterpreteerd als een onschuldige aanpassing aan training. De Olympische consensus van 2023 onderstreept dat het relatieve energietekort bij sporten (REDs) gevolgen kan hebben voor het bot.(2)
In een retrospectieve studie van 2026 bij 36 vrouwelijke adolescenten met anorexia nervosa daalde de mediane Z-score van de lumbale wervels van -1,2 bij inclusie in de studie naar -2,4 na twaalf maanden. Na 36 maanden was de Z-score weer gestegen tot -1,2. Er is een negatieve correlatie vastgesteld tussen de duur van de amenorroe en de initiële Z-score (r = - 0,473; p = 0,012) (figuur 1). De studie is weliswaar uitgevoerd bij een klein aantal patiënten, maar leert toch dat de evolutie van het bot niet enkel bepaald wordt door het gewicht. (4)
De Endocrine Society raadt aan een DXA uit te voeren na zes maanden hypothalamische amenorroe of sneller in geval van een ernstig voedingstekort of fragiliteit van het bot. (5)
Zwangerschap en borstvoeding: onderscheid maken tussen fysiologische aanpassing en fractuur
Borstvoeding mobiliseert de botreserves tijdelijk als gevolg van de lagere oestrogeenspiegels en PTHrP (parathyroid hormone-related protein). De botdichtheid van de lumbale wervels vermindert met 5-10% na zes maanden nagenoeg exclusieve borstvoeding, maar zal na het spenen over het algemeen weer herstellen. Daarvoor hoef je dus niet stelselmatig een DXA aan te vragen. Zwangerschap en borstvoeding zijn op zichzelf geen bewezen risicofactoren voor osteoporose op lange termijn.(6)
In een prospectief cohortonderzoek van 58 moeders werd de daling van de botdichtheid van de lumbale wervels en het femur tijdens de periode van borstvoeding bevestigd. Daarna steeg die weer, afhankelijk van de plaats. Bij blanke vrouwen vertoonde de femurhals echter nog altijd botverlies zes maanden na het spenen (figuur 2). (7) In geval van plotselinge of invaliderende dorsolumbale pijn tijdens de zwangerschap of in het postpartum moet je zoeken naar een wervelfractuur. Osteoporose tijdens de zwangerschap of het postpartum is weliswaar zeldzaam, maar kan ernstig zijn. (6)
Corticosteroïden: gevaarlijk, ook voor de leeftijd van vijftig jaar
Systemische corticosteroïden verminderen de botaanmaak en veroorzaken al na drie tot zes maanden een sterk botverlies. Het American College of Rheumatology raadt aan het fractuurrisico te ramen bij gebruik van een prednisonequivalent ≥ 2,5 mg/d gedurende meer dan drie maanden: voorgeschiedenis van fractuur, DXA en opsporen van wervelfracturen met een VFT (vertebral fracture assessment) of röntgenfoto’s. Vanaf de leeftijd van veertig jaar kan je het risico berekenen met de FRAX. Het is bijzonder belangrijk te zoeken naar wervelfracturen. In een aantal gevallen veroorzaken die immers geen symptomen. (8)
DXA volgens de leeftijd, een gerichte zoektocht naar de oorzaak
Voor de menopauze moet je vooral kijken naar de Z-score. Een Z-score ≤ -2,0 betekent “lager dan de waarde die je op die leeftijd zou verwachten”, maar volstaat op zichzelf niet om een diagnose te stellen van osteoporose. Een voorgeschiedenis van broosheidsfractuur en secundaire oorzaken zijn van doorslaggevend belang. (1)
Bij de anamnese moet je informatie vragen over fracturen, de menstruatiecyclus, het gewicht, de voeding, geneesmiddelen en comorbiditeiten. Naargelang van de context vraag je een laboratoriumonderzoek aan: telling van het aantal bloedcellen, serumcalcium, nierfunctie, alkalische fosfatase, 25-OH-vitamine D en TSH en vervolgens PTH, prolactine, gonadotrofines, oestradiol en een coeliakieserologie. In geval van verdachte pijn aan de wervelkolom is gerichte beeldvorming wenselijk, ongeacht het resultaat van de DXA. Oorzaken die je niet over het hoofd mag zien, zijn spijsverteringsziekten met malabsorptie en bepaalde endocriene aandoeningen. (9)
Bij de preventie moet je vooral de oorzaak corrigeren: voeding, voldoende hoeveelheid calorieën, functie van de gonaden, eventueel corticosteroïden verminderen, aangepaste lichaamsbeweging en voldoende inname van calcium en vitamine D. Als je specifieke geneesmiddelen tegen osteoporose wilt voorschrijven, moet je dat overleggen met een specialist als de vrouw een kinderwens heeft. (3, 5, 8)
Het vrijwaren van een gezond bot begint ruim voor de menopauze. Bij jonge vrouwen moet je risicofactoren en eventueel secundaire oorzaken van osteoporose opsporen om tijdig een geschikte behandeling te kunnen starten. Bij vermoeden van botfragiliteit is verder onderzoek geïndiceerd, ook op een jongere leeftijd. (1, 3, 5, 8)
Referenties:
International Society for Clinical Densitometry. Official Adult Positions. 2023. https://iscd.org/official-positions-2023
Mountjoy M, et al. 2023 International Olympic Committee’s (IOC) consensus statement on Relative Energy Deficiency in Sport (REDs). Br J Sports Med. 2023;57:1073-1097. doi:10.1136/bjsports-2023-106994.
Panay N, et al. Evidence-based guideline: premature ovarian insufficiency. Hum Reprod Open. 2024;2024(4). doi:10.1093/hropen/hoae065.
Roztoczyńska D, Roztoczyńska A, Starzyk J. Bone mineral density and bone turnover in adolescent girls with anorexia nervosa: a 3-year retrospective cohort study. Front Endocrinol. 2026;17:1754392. doi:10.3389/fendo.2026.1754392.
Gordon CM, et al. Functional Hypothalamic Amenorrhea: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2017;102:1413-1439. doi:10.1210/jc.2017-00131.
Kovacs CS. Pregnancy and Lactation Associated Bone Fragility. J Endocr Soc. 2025;9. doi:10.1210/jendso/bvaf126.
Augustine M, et al. Bone Mineral Density During and After Lactation: A Comparison of African American and Caucasian Women. Calcif Tissue Int. 2023;113:426-436. doi:10.1007/s00223-023-01125-9.
Humphrey MB, et al. 2022 American College of Rheumatology Guideline for the Prevention and Treatment of Glucocorticoid-Induced Osteoporosis. Arthritis Rheumatol. 2023;75:2088-2102. doi:10.1002/art.42646.
Cohen A. Premenopausal Osteoporosis. Endocrinol Metab Clin North Am. 2017;46(1):117-133. doi:10.1016/j.ecl.2016.09.007.