PMDD: van diagnose tot behandeling
ZOOM Hoe onderscheid je een premenstruele dysfore stoornis van een ernstig premenstrueel syndroom of een verergering van een bestaande psychiatrische aandoening? Bij de behandeling moet je een keuze maken tussen hormonale en niet-hormonale behandelingen.
20-30% van de vrouwen van vruchtbare leeftijd vertoont een premenstrueel syndroom (PMS) met optreden van lichamelijke en emotionele symptomen tijdens de luteale fase, die dan bij de menstruatie verminderen.(1) Premenstruele dysfore stoornis (PMDD) is daar een ernstige vorm van en wordt gekenmerkt door affectieve verschijnselen (emotionele labiliteit, prikkelbaarheid, dysforie of angst) en een sterke functionele weerslag. Naargelang van de gehanteerde diagnostische criteria bedraagt de prevalentie 3,2% tot 7,7%,(2) maar die zou hoger kunnen zijn bij adolescenten en jongvolwassenen.(3)
Het PMS wordt in de DSM-5 ingedeeld onder depressieve stoornissen. Gezien de gemeenschappelijke symptomen is het soms moeilijk te onderscheiden van andere stemmingsstoornissen. (1, 3)
Een multifactoriële pathofysiologie
De pathofysiologie van PMDD is nog niet volledig ontrafeld, maar het zou vooral gaan om een hogere gevoeligheid voor de fysiologische hormonale schommelingen tijdens de cyclus en niet zozeer om systematische afwijkingen van de oestrogeen- of progesteronconcentraties.(1,4) Volgens sommige studies zou de progesteronconcentratie bij die patiënten sneller dalen op het einde van de luteale fase.(3)
De serotoninerge en de GABA-erge systemen zouden daarbij meespelen.(1,3) Allopregnanolon, een neurosteroïd afgeleid van progesteron, heeft positieve invloed op de GABA-A-receptoren en versterkt gewoonlijk de remmende neurotransmissie.(3,4) Een hogere gevoeligheid voor die schommelingen zou evenwel paradoxale reacties in de hand kunnen werken zoals angst en prikkelbaarheid.(3,4) Nog andere sporen, die tegen het licht worden gehouden, zijn neuro-ontsteking en de respons op stress.(3)
Een diagnose gebaseerd op het cyclische karakter van de symptomen
Volgens de DSM-5 verschijnen de symptomen tijdens de laatste week voor de menstruatie, verminderen ze enkele dagen na het begin van het bloedverlies en zijn ze een week later (bijna) volledig verdwenen. De patiënte heeft het afgelopen jaar symptomen gehad bij de meeste cycli met een klinisch significant lijden of problemen in het dagelijkse functioneren als gevolg. (1, 3)
Diagnostische criteria van PMDD volgens de DSM-5
Je mag de diagnose pas stellen als de patiënte minstens vijf symptomen vertoont, waarvan minstens één affectief symptoom.
Belangrijkste affectieve symptomen
Sterke emotionele labiliteit
Sterke prikkelbaarheid of woede of meer conflicten met andere mensen
Uitgesproken depressieve gemoedsstemming of gevoel van wanhoop
Uitgesproken angst of spanning
Andere symptomen
Minder belangstelling voor de gebruikelijke activiteiten
Concentratieproblemen
Vermoeidheid of gebrek aan energie
Veranderde of sterk toegenomen eetlust
Hypersomnie of insomnie
Zich overweldigd voelen of het gevoel hebben de controle te verliezen
Lichamelijke symptomen: gespannen borsten, spier- of gewrichtspijn, opgeblazen gevoel en gewichtstoename
Om de diagnose te bevestigen, moet je de symptomen dagelijks volgen gedurende minstens twee opeenvolgende cycli met een gevalideerde tool zoals de Daily Record of Severity of Problems (DRSP) of een dagboek met beschrijving van de intensiteit van de symptomen.(1,3) Zo kan je een PMDD onderscheiden van een premenstruele verergering van een andere psychiatrische aandoening. In dat laatste geval zullen de symptomen aanhouden buiten de menstruaties. Ook moet je een medische oorzaak of de effecten van een geneesmiddel of een middel duidelijk uitsluiten. (1, 3)
Vrouwen met een PMDD hebben ongeveer viermaal vaker zelfmoordgedachten en ondernemen zevenmaal vaker een zelfmoordpoging.(3) In geval van matig ernstige of ernstige symptomen is dan ook een screening gewettigd. Als die positief is, moet je de patiënte meteen evalueren. Ook kan je verwijzing naar een specialist in geestelijke gezondheidszorg overwegen als je niet zeker bent van de diagnose, of bij vermoeden van een onderliggende stemmingsstoornis. (1)
Om de diagnose te bevestigen, moet je de symptomen dagelijks volgen gedurende minstens twee opeenvolgende cycli met een gevalideerde tool zoals de Daily Record of Severity of Problems (DRSP) of een dagboek met beschrijving van de intensiteit van de symptomen.
SSRI
Selectieve serotonineheropnameremmers (SSRI) zijn de eerstelijnstherapie bij een PMDD. Ze verlichten de psychische en de lichamelijke symptomen.(1) Volgens een Cochrane-review van 34 gerandomiseerde studies uitgevoerd bij vrouwen met een PMS of een PMDD, die in 2024 is gepubliceerd, zijn SSRI matig doeltreffend: het responspercentage bedroeg 64% met SSRI en 41% in de placebogroep. Continue toediening blijkt effectiever te zijn dan enkel inname in de luteale fase (p = 0,03).(5)
Er zijn studies uitgevoerd met fluoxetine, sertraline, paroxetine en escitalopram. Volgens de Cochrane-review zou het kunnen dat SSRI de klachten verminderen in vergelijking met een placebo.(3) Volgens een netwerkmeta-analyse, die in 2026 is gepubliceerd, zouden de resultaten beter zijn bij continue toediening van paroxetine. Intermitterende toediening van SSRI zou bijzonder interessant zijn bij prikkelbaarheid en woedeaanvallen. Het zijn evenwel explorerende vergelijkingen en de analyse betreft slechts vijf studies. (6)
Dankzij hun snelle werking bij PMDD kunnen SSRI continu worden toegediend of intermitterend tijdens de luteale fase of van zodra er symptomen verschijnen tot aan de menstruatie. De keuze hangt af van de ernst en de duur van de symptomen, het veiligheidsprofiel en de voorkeur van de patiënte.(1,3,5) De belangrijkste bijwerkingen zijn nausea, vermoeidheid, slaapproblemen en seksuele disfunctie.(5) Adolescenten en jongvolwassenen moet je goed volgen op het optreden of verergeren van zelfmoordgedachten, vooral in het begin van de behandeling en als je de dosering verandert.(3)
Hormonale behandelingen
Ook gecombineerde orale anticonceptiva zijn een eerstelijnstherapie, vooral als er vraag is naar contraceptie. Die anticonceptiva onderdrukken de eisprong en zwakken de cyclische hormonale schommelingen af.(1) Een van de best onderzochte schema’s is de combinatie drospirenon-ethinyloestradiol gedurende 24 dagen en daarna een pauze van vier dagen.(7)
Volgens een Cochrane-review uit 2023 verbeteren ze de symptomen en de functionele weerslag licht tot matig in vergelijking met de placebo, maar of ze de depressieve symptomen verminderen, is niet duidelijk.(7) Er treden vaker bijwerkingen op, vooral gespannen borsten, nausea en intermenstrueel bloedverlies. Er zijn maar beperkte langetermijngegevens. Bij gebrek aan directe vergelijkingen kan je niet stellen dat de combinatie drospirenon-ethinyloestradiol beter is dan andere gecombineerde anticonceptiva. (7)
Een netwerkmeta-analyse uit 2026 rapporteert eveneens betere resultaten met de combinatie drospirenon-ethinyloestradiol 24/4, maar er zijn maar weinig vergelijkende studies uitgevoerd.(6) Er is onvoldoende bekend over de werkzaamheid van andere hormonale methoden zoals een vaginale ring of een contraceptieve pleister. Je kan een gecombineerd oraal anticonceptivum combineren met een SSRI, maar er zijn nog geen vergelijkende studies uitgevoerd om na te gaan of die combinatie beter werkt dan een monotherapie.(3) Bij de keuze van de behandeling moet je rekening houden met de vraag naar contraceptie, contra-indicaties voor oestrogenen of progestagenen, het veiligheidsprofiel en de voorkeur van de patiënt. (1)
Cognitieve en gedragstherapie kan de symptomen en de functionele weerslag ervan verlichten.
Andere behandelingen
Cognitieve en gedragstherapie kan de symptomen en de functionele weerslag ervan verlichten.(1) Andere mogelijkheden zijn: regelmatig lichaamsbeweging nemen, calciumsupplementen (1000-1200 mg/d bij volwassenen), acupunctuur en indien pijn, niet-steroïdale ontstekingsremmers (NSAID’s) hoewel er weinig bewijs van werkzaamheid is.(1) Voorts therapeutische educatie, stressmanagement, verbetering van de slaap en aanpassing van de voeding. (1)
Resistente vormen
Als het syndroom onvoldoende reageert op SSRI, moet je eerst de therapietrouw en de wijze van toediening controleren. Je kan een continue inname, aanpassing van de dosering of een ander geneesmiddel overwegen.(1) De waarde van andere antidepressiva zoals venlafaxine, duloxetine en clomipramine is minder goed bewezen.(3) Als de behandeling faalt of slecht wordt verdragen, kan een psychiatrisch advies nuttig zijn. Als je de SSRI en vooral dan paroxetine stopzet, moet je letten op ontwenningsverschijnselen. (1)
Bij een ernstige therapieresistente PMDD kan je GnRH-agonisten overwegen, over het algemeen bij volwassenen, om de ovaria tijdelijk te onderdrukken. (1, 3) Een suppressie van de oestrogeenproductie kan echter leiden tot climacterische symptomen en verlies van botdichtheid. Daarom zijn een hormonale add-back-therapie en surveillance wenselijk.(1, 3) De waarde daarvan is echter niet goed bewezen en daarom betreft het een voorwaardelijke aanbeveling. (1)
Na mislukken van de medische behandelingen kan je een bilaterale ovariëctomie met of zonder hysterectomie overwegen. Je moet de patiënte dan wel goed inlichten over de gevolgen en het onomkeerbare karakter ervan. (1)
Referenties:
American College of Obstetricians and Gynecologists. Management of Premenstrual Disorders. ACOG Clinical Practice Guideline No. 7. Obstet Gynecol. 2023;142(6):1516–1533.
Reilly TJ, et al. The prevalence of premenstrual dysphoric disorder: Systematic review and meta-analysis. J Affect Disord. 2024;349:534–540. DOI: 10.1016/j.jad.2024.01.066.
Nagle SA, Murray PJ, Allen EB. Evaluation and management of premenstrual dysphoric disorder. Curr Opin Pediatr. 2026;38(4):339–347. DOI: 10.1097/MOP.0000000000001563.
Bixo M, Stiernman L, Bäckström T. Neurosteroids and premenstrual dysphoric disorder. British Journal of Psychiatry. 2026;229(1):92–100.
Jespersen C, Lauritsen MP, Frokjaer VG, Schroll JB. Selective serotonin reuptake inhibitors for premenstrual syndrome and premenstrual dysphoric disorder. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2024;8:CD001396.
Berni LC, Nunes LR, de Oliveira RCS. Comparison of premenstrual dysphoric disorder treatment with antidepressants and combined oral contraceptives: a systematic review with network meta-analysis. J Psychiatr Res. 2026;194:99–115.
Ma S, Song SJ. Oral contraceptives containing drospirenone for premenstrual syndrome. Cochrane Database Syst Rev. 2023;6:CD006586.