Bekkenproblemen na seksueel trauma
ICS-CONGRES Incontinentie, urgency, retentie, constipatie, … Bekkenproblemen komen vaker voor bij vrouwen die het slachtoffer zijn geweest van seksueel geweld. Hoe kunnen deze vrouwen begeleid en onderzocht worden zonder hen opnieuw te kwetsen?
“Ik ben in heel mijn kindertijd misbruikt geweest. Geen haar op mijn hoofd dat eraan denkt vandaag bij de arts mijn voeten in de stijgbeugels te steken.” Dat heeft een patiënte gezegd aan Caroline Selai, medisch psychologe verbonden aan het Queen Square Institute of Neurology, Londen. “De patiënte begreep dat ik haar niet echt kon helpen, maar vond het toch nodig dat iemand van de dienst inzag waarom dat voor haar onmogelijk was.”
Bijna de helft (49,6%) van de vrouwen die op een spreekuur voor symptomen van de lage urinewegen werden gevolgd, had een seksueel trauma meegemaakt tegenover 20,1% in de huisartsgeneeskunde
Wat zegt de literatuur?
Op het laatste congres van de International Continence Society (ICS), dat begin oktober heeft plaatsgevonden in Maastricht, heeft Caroline Selai gesproken tijdens een sessie over de link tussen seksuele traumata en symptomen van de lage urinewegen (LUTS, lower urinary tract symptoms).(1) Beide fenomenen kunnen inderdaad samenhangen zoals blijkt uit het overzichtsartikel dat onder haar leiding is geschreven in 2023.(2) Niettegenstaande de verschillen in studieopzet en robuustheid van de gegevens tekent zich in meerdere studies - uitgevoerd sinds de jaren tweeduizend - toch een tendens af:
De frequentie van incontinentie bedroeg 72% bij de vrouwen die tijdens de kinderjaren seksueel waren misbruikt, tegenover 22% in de controlegroep (Davila).
Bijna de helft (49,6%) van de vrouwen die op een spreekuur voor symptomen van de lage urinewegen werden gevolgd, had een seksueel trauma meegemaakt tegenover 20,1% in de huisartsgeneeskunde (Klausner).
Vrouwelijke soldaten die seksueel waren belaagd, vertoonden een jaar later vaker een overactieve blaas: 16% versus 9% (Bradley).
Jonge vrouwen die tijdens de adolescentie waren verkracht, vertoonden 2,7-maal vaker afwijkingen van de bekkenbodem (Postma).
In hun eigen centrum hebben Caroline Selai en haar team een trauma tijdens de kinderjaren en een posttraumatische stressstoornis (PTSS) vastgesteld bij ongeveer een derde van de vrouwen die werden verwezen wegens een onverklaarde chronische urineretentie.(3)
Een PTSS als gevolg van seksueel geweld kan ook negatieve invloed hebben op het spijsverteringsstelsel. Dat blijkt onder meer uit een studie uitgevoerd bij meer dan driehonderd vrouwen in Kivu in Oost-Congo en die op het ICS 2026 is gepresenteerd.(4) In Kivu woedt al jaren een conflict tussen gewapende groepen. Vrouwen worden er op grote schaal verkracht als oorlogswapen. In die studie bedroeg de frequentie van constipatie 45,1% bij de vrouwen met een PTSS die het slachtoffer waren geweest van seksueel geweld, en 25% in de controlegroep.
Bekendheid met een voorgeschiedenis van seksueel geweld kan helpen de etiologie van de klachten beter te begrijpen en het diagnostisch onderzoek aan te passen.
Mechanismen nog niet opgehelderd
Er bestaat dus een correlatie tussen seksueel geweld en urineweg- en/of spijsverteringsproblemen. De onderliggende mechanismen zijn nog niet goed opgehelderd en ook het oorzakelijke verband is niet altijd bewezen. Er worden meerdere hypothesen naar voren geschoven: directe letsels van het perineum, hypertonie of gebrekkige relaxatie van de bekkenbodem als gevolg van angst, ontregeling van de stressas en de serotoninerge pathways, afwijkingen van de as tussen de hersenen en de blaas, somatisatie in het kader van een complexe PTSS enzovoort. “Er zijn veel dingen die we (nog) niet begrijpen”, erkent Caroline Selai. “Voorlopig steken we alles in één grote categorie. Maar het zou best kunnen dat we in de toekomst subtypes zullen herkennen zoals vaak gebeurt in de geneeskunde."
In afwachting daarvan is het belangrijk het onderwerp met patiënten aan te kaarten en wel om meerdere redenen. Seksueel geweld is frequent. Volgens de WHO krijgt ongeveer 30% van de vrouwen minstens één keer in hun leven te maken met seksueel geweld. Maar zeer vaak wordt dat verzwegen.
Informatie over dergelijke ervaringen kan helpen een beter inzicht te krijgen in de oorzaak van de klachten en maakt het mogelijk de evaluatie aan te passen . En inderdaad, primum non nocere. Vermijd dat de patiënte ‘opnieuw zou worden getraumatiseerd’ door een invasief klinisch onderzoek en/of invasieve procedures die niet nodig zijn of te ‘bruusk’ worden uitgevoerd. Sommige patiënten hebben het daar zeer moeilijk mee omdat dergelijke handelingen flashbacks kunnen teweegbrengen, opnieuw een trauma kunnen veroorzaken of het trauma kunnen aanwakkeren en zelfs een medische fobie in de hand kunnen werken.
Die informatie kan weerslag hebben op het therapeutische beleid. Een voorbeeld, sommige psychotrope farmaca (tricyclische antidepressiva, antipsychotica enz.) hebben een anticholinerge werking en kunnen dus afwijkingen van de blaaslediging verergeren of urineretentie in de hand werken. Als de patiënte (zeer) recente seksuele agressie meldt, kan de arts ook analyses ad hoc uitvoeren, een profylaxe tegen seksueel overdraagbare infecties voorschrijven of de patiënte verwijzen naar een centrum voor behandeling van seksueel geweld.
Psychologische ondersteuning
Het kan daarnaast therapeutisch interessant zijn de patiënte uit te leggen dat er een link zou kunnen bestaan tussen haar ervaring en de huidige symptomen en met name de symptomen van de lage urinewegen. “In plaats van het lichaam te zien als een vijand of iets mysterieus, vreemds of vervelends, kan de patiënte er dan zin in gaan vinden”, commentarieert Caroline Selai. “Op die manier zou ze vat kunnen krijgen op haar situatie.”
Psychologische ondersteuning zou altijd aangeboden moeten worden, ongeacht of het gaat om al dan niet oude feiten. Maar let op voor misverstanden. “Artsen zijn opgeleid om enigmata op te lossen, om te achterhalen wat er niet gaat, en om een behandeling voor te stellen”, aldus de psychologe. “In geval van complexe, raadselachtige of slecht omschreven symptomen, wat vaak zo is bij patiënten met een PTSS, verliezen sommige artsen echter hun geduld, geraken ze geprikkeld en geven ze het misschien op: 'Uw onderzoeken zijn normaal, het probleem zit (misschien) in uw hoofd', klinkt het dan. Dat komt zeer slecht over bij slachtoffers, omdat het een ontkenning is van wat ze hebben meegemaakt.” Het is steeds aangeraden naar een psycholoog te gaan, niet om ervan af te zijn, maar in het kader van een allesomvattend biopsychosociaal beleid.
Caroline Selai herinnert er ook aan dat veel kinderen die zijn misbruikt, in feite zijn misbruikt door iemand met autoriteit: een ouder, een grootvader, een opvoeder,... Ook een arts, hoe competent en welwillend hij ook moge zijn, is iemand met autoriteit. Als de arts wegwuift wat de patiënt heeft beleefd, kan dat schadelijk zijn voor de therapeutische relatie, kan dat opnieuw een traumatiserend effect hebben en kan dat de bestaande problemen nog verergeren. “Creëer voor de patiënten een veilge ruimte”, concludeert Caroline Selai. “Durf het onderwerp aan te snijden, zonder ongemak en zonder opdringerigheid. Leg meteen uit dat die vragen deel uitmaken van de anamnese en dat de patiënte zo beter behandeld kan worden. Stel u welwillend en professioneel op als de patiënte haar verhaal doet. En vooral leg de patiënte uit wat u gaat doen en welke onderzoeken u gaat uitvoeren en vraag altijd of ze daarmee akkoord gaat.”
De wet betreffende de rechten van de patiënt stelt onder meer dat de patiënt zijn toestemming moet geven. Bij slachtoffers van seksueel geweld moet die toestemming bij elke stap van de behandeling gevraagd worden. Als de patiënte zou weigeren, is het nodig dat te aanvaarden zonder ergernis en zonder haar een schuldgevoel te bezorgen. Dat is een belangrijk aspect van de behandeling.
Referenties:
C. Selai, “Disclosure of sexual trauma - how to manage” in WS 18, “Sexual Trauma and LUTS”, congres ICS, Maastricht, 8 oktober 2026.
C. Selai et al, “Systematic review exploring the relationship between sexual abuse and lower urinary tract symptoms” in Int Urogynecol J 2023;34:635-653.
C. Selai et al, “High Prevalence of Psychological Comorbidities and Functional Neurological Symptoms in Women With Urinary Retention” in J Urol 2024;212:136-144.
T. Reman et al, “Impact of post-traumatic stress disorder related to sexual violence on constipation among women in the Democratic Republic of Congo: a multicenter cross-sectional study”, congres ICS, Maastricht, oktober 2026.