PremiumMedisch specialisme

Is de beschermde afdeling de armoede van onze welvaart?

DEMENTIE Volgens cijfers van Sciensano leven in ons land ruim 214.000 mensen met dementie. Door de vergrijzing zal dit aantal naar verwachting oplopen tot 350.000 tegen 2050. Vaak volgt een opname in een woonzorgcentrum om aan de groeiende zorgnood te voldoen, en in sommige gevallen gaat het om een beschermde afdeling. Die ontwikkeling roept enkele belangrijke vragen op, want in hoeverre is zo’n afdeling nog wel van deze tijd?

Artsenkrant besprak dit vraagstuk met de Nederlandse verpleegkundige, auteur en zorgethicus Teun Toebes, die enkele jaren vrijwillig op een beschermde afdeling woonde. Voor Toebes staat deze afdeling symbool voor een oude cultuur waarin we ons volledig richten op collectieve veiligheid en het controleren van mensen. “Collectieve opsluiting is een van de grote misstanden in de zorg voor mensen met dementie. Het is de uitwas van een systeem dat volledig is ingericht op veiligheid en controle, waarin ‘het individuele’ collectief wordt gemaakt”, zegt Toebes.

De kritische blik van Toebes is gegroeid toen hij 21 was en na zijn opleiding tot verpleegkundige werkte in een verpleeghuis. “Op een dag vroeg ik aan mijn collega’s of zij later zelf op zo’n afdeling zouden willen verblijven. Hun antwoord was een volmondig ‘nee’. Vanuit mijn interesse besloot ik om zelf op een beschermde afdeling te gaan wonen, tussen de andere bewoners. Mijn huisgenoten waren vanaf dat moment mensen met dementie. Ik heb er uiteindelijk ruim drieënhalf jaar gewoond.”

“De inzichten die ik daar opdeed, deden mij beseffen dat de afdeling geen product is van mijn collega’s in de zorg, maar van onze samenleving die gericht is op controle en zekerheid. We hebben daarmee een systeem gecreëerd waarvan we denken dat het veiligheid biedt. Maar, in werkelijkheid, is de beschermde afdeling een extreem onveilig systeem.”

Valincidenten

Hoewel de beschermde afdeling bedoeld is om mensen te beschermen door zoveel mogelijk risico’s te beperken, heeft het als keerzijde dat deze setting tegelijk nieuwe risico’s creëert. “De deuren dichthouden lijkt op het eerste gezicht veiligheid te bieden. Maar in de praktijk zien we dat bijvoorbeeld het risico op valincidenten veel groter is als de bewegingsvrijheid van de bewoners wordt beperkt doordat hun hele leven zich afspeelt in een kleine gesloten omgeving, waarbij ze leven van maaltijd naar maaltijd. Verschillende organisaties in Nederland waar ik regelmatig mee spreek beamen dat: de meeste valincidenten vinden plaats bij mensen op de beschermde afdeling, niet daarbuiten. Mensen denken dat iedereen met dementie massaal de autostrade oploopt of het water in springt. De realiteit laat echter een veel genuanceerder beeld zien.”

Toebes haalt daarbij het voorbeeld van zijn huisgenoot Wil aan, die op een dag de afdeling afwandelde. “Ze wandelde naar het busstation en stapte op de bus naar haar oude huis. Daar eenmaal aangekomen vroeg haar oude buurman wat ze kwam doen. Hij belde haar dochter, die haar moeder inmiddels als vermist had opgegeven. Toen Wil uiteindelijk terugkwam in het verpleeghuis vroeg ik naar haar dag. Ze stak haar armen in de lucht en zei: ‘Ik heb een fantastische dag gehad. Ik heb mijn buurman weer gezien.’ Dan denk ik: Wauw, Wil is buiten geweest en heeft veel gelopen. Ze heeft haar fysieke capaciteiten behouden en zichzelf cognitief uitgedaagd door de bus te nemen en de weg te vinden. Het weerzien met haar buurman heeft de relatie met haar omgeving versterkt. Tuurlijk, dit was een buitengewone situatie, maar het laat zien dat sommige mensen met dementie wel degelijk nog steeds nood hebben aan dergelijke prikkels en in staat zijn zich buiten de afdeling te bewegen.”

Om mensen met dementie te ondersteunen, benadrukt Toebes dat er verschillende mogelijkheden zijn. “Er zijn tal van manieren om mensen hun vrijheid te geven en tegelijk de veiligheid in het oog te houden. Sommige mensen krijgen bijvoorbeeld een kaart in hun jas met hun adres of contactpersonen erop. Anderen nemen hun telefoon mee, waarbij het locatiedelen aanstaat, of er is een buurtchatgroep waar buurtbewoners een oogje in het zeil houden. De twee verpleeghuizen waar ik werkte, hebben ondertussen alle deuren geopend. 95% van de bewoners kan gewoon naar buiten, slechts 5% krijgt een tracker mee.”

Zelfexpressie

Goede dementiezorg gaat over het voortdurend stimuleren van iemands identiteit, zegt Toebes. “Veel mensen ervaren de beschermde afdeling als wonen in een apart deel van de samenleving. Ieder mens wil onderdeel zijn van een groter geheel. We bestaan uit sociale connecties en mensen met dementie hebben daar nog altijd nood aan. Naar buiten gaan wanneer jij dat wil en niet enkel wanneer iemand de deur voor je van het slot haalt, is daarin heel belangrijk. Dat hoorde ik veel terug bij mijn huisgenoten."

“En er is ook nog een ander belangrijk aspect dat vooralsnog klein lijkt, maar veel impact heeft. Als je in een verpleeghuis woont, komen je kinderen naar jou toe in plaats van dat jij nog naar je kinderen kunt. Dat lijkt iets kleins, maar weegt mentaal zwaar en kan de cognitieve achteruitgang alleen maar versnellen.”

Voor het openen van de deuren is echter degelijke wetgeving nodig. “Artsen zijn nog steeds juridisch verantwoordelijk voor hun patiënt. In Nederland hebben we sinds 2020 een nieuwe wettelijke basis waarin bewoners standaard het recht hebben op vrijheid, tenzij een rechter concludeert dat ze een gevaar vormen voor zichzelf of de omgeving. Als gevolg hiervan hebben al ruim vijfhonderd woonzorgcentra de deuren van hun beschermde afdelingen geopend. Dat was zonder wettelijke basis niet mogelijk geweest. Wetgeving is nodig om een koers te bepalen en geeft uiteindelijk ook artsen steun om een risicoweging te maken.”

“Die risicoweging is meer dan ooit belangrijk, zowel voor artsen als verpleegkundigen. Als wij als professionals in een systeem werken dat naar collectieve veiligheid neigt en niet de vraag stelt welke risico's we aanvaardbaar vinden, zal het systeem altijd antwoorden met maximale bescherming. Onze kwaliteitssystemen zijn er vaak op gebaseerd dat we na een incident een verbeterplan opstellen om herhaling te voorkomen. Maar daar hoort nog een vraag aan vooraf te gaan. Hoort dit incident bij het gewone leven en moeten we dat accepteren met het oog op kwaliteit van leven?”

Optimale veiligheid

In 2023 maakte Toebes samen met filmmaker Jonathan de Jong de documentaire Human Forever, waarbij ze de wereld rondreisden en uitzochten hoe ze op andere plekken omgaan met mensen met dementie. Deze werd bekroond met het Gouden Kalf voor de meest bekeken documentaire ooit in de Nederlandse bioscopen. “Het maken van de film deed me inzien dat je een beschermde afdeling ook kunt zien als de armoede van onze welvaart. We hebben verpleeghuizen kunnen bouwen en daarmee een heel grote groep mensen onzichtbaar gemaakt. In andere culturen, met minder middelen, blijven mensen met dementie vaker thuis wonen en blijven ze deel uitmaken van de gemeenschap.”

Als we dit systeem nu niet ter discussie durven te stellen, eindigen we later zelf ook achter een codeslot

“Zo zag ik in de VS een intergenerationele school waar ouderen, waaronder enkelen met dementie, lesgeven aan jongeren. De jongeren weten niet wie dementie heeft, waardoor de dynamiek heel natuurlijk is. Een oudere man die ik sprak, brak in tranen uit en zei: ‘Dit is waar ik voor leef. Ik heb zelf geen kinderen, maar mensen kijken ernaar uit dat ik hen weer kom lesgeven’.”

Toebes besluit met zijn boodschap dat optimale veiligheid niet bestaat. “Een zorgorganisatie functioneert pas goed als risico's onderdeel kunnen zijn van het dagelijkse leven. Als we een systeem met nul risico willen ontwikkelen, blijft er geen leven meer over. We creëren andere risico's die op korte termijn misschien minder zichtbaar zijn, maar op lange termijn veel schadelijker. Als we dit systeem nu niet ter discussie durven te stellen en geen gesprek openen over de vraag of dit de juiste manier is om kwaliteit van leven te realiseren en te behouden, eindigen we later zelf ook achter een codeslot.”

Wat heb je nodig

Deel je (nieuws)verhaal

Heb je nieuws dat relevant is voor onze redactie? Deel het met ons via het meldformulier.

Nieuws melden
Print Magazine

Recente Editie
03 november 2026

Nu lezen

Ontdek de nieuwste editie van ons magazine, boordevol inspirerende artikelen, diepgaande inzichten en prachtige visuals. Laat je meenemen op een reis door de meest actuele onderwerpen en verhalen die je niet wilt missen.

In dit magazine