Nausea en braken in de zomerperiode
Ook in de zomer zijn de meeste gevallen van acute nausea en braken onschuldig en zelflimiterend, maar een gestructureerde aanpak helpt bij de identificatie van de enkele gevallen met een ernstige onderliggende aandoening.
Hoewel gastro-intestinale infecties de meest frequente oorzaak zijn van nausea en braken in de zomerperiode, loont het de moeite om een gestructureerde aanpak in vijf stappen te volgen om meer ernstige zaken zoals hitteberoerte te onderscheiden van de meer banale.
Aanpak in vijf stappen
De vijfstappenbenadering omvat 1) vaststellen van wat de patiënt bedoelt met misselijkheid en braken, 2) bepalen of de symptomen acuut of chronisch zijn, 3) denken aan bijwerkingen van medicatie of toxines, 4) evaluatie van de patiënt en een differentiaaldiagnose formuleren en 5) een gerichte behandeling starten.
Wat de patiënt bedoelt
Het is essentieel een onderscheid te maken tussen braken en kokhalzen (actieve beweging zonder braken), regurgitatie (passief terugvloeien van maaginhoud, typisch voor gastro-oesofageale reflux) en herkauwen (actieve abdominale beweging waarbij deels verteerd voedsel opnieuw in de mond belandt).
Acuut of chronisch
Per definitie duurt acute nausea of braken maximaal zeven dagen, bij symptomen die vier weken of langer aanhouden is er sprake van een chronische toestand. De meeste acute gevallen vertegenwoordigen een korte medische aandoening (bv. virale gastro-enteritis), en zijn zelflimiterend. Daarom kunnen ze symptomatisch worden behandeld zonder diepere evaluatie. Bij chronische vormen is het wel nuttig om een aantal mogelijk oorzaken mee te nemen: bijwerkingen van medicatie, neurologische oorzaken, gastro-intestinale aandoeningen, metabole en endocriene aandoeningen en psychologische stoornissen.
Bijwerkingen van medicatie of toxines
Verschillende producten kunnen nausea en braken geven, dit vooral na het opstarten, of na dosisverhogingen, dit wordt onder meer gezien bij NSAID’s, anti-aritmica, antibiotica, anti-epileptica, GLP1-analogen, opiaten en levodopa. Ook alcoholabusus en overmatig of langdurig cannabisgebruik kan een hyperemesis-syndroom veroorzaken.
Differentiaaldiagnose
Bij de mogelijke oorzaken horen een hele reeks neurologische aandoeningen. In principe kan elke aandoening die de intracraniale druk verhoogt, zoals tumoren, infecties en hydrocefalie, bloedingen... tot braken leiden. Maar ook de ziekte van Ménière, goedaardige paroxismale positievertigo, acute migraine en epilepsie gaan vaak gepaard met nausea, evenals acute en chronische pijn.
Daarnaast zijn er mogelijke gastro-intestinale oorzaken met onder meer gastro-enteritis, gastroparese, pancreatitis, (pseudo)obstructie en dyspepsie.
Ook veel metabole en endocriene ziekten kunnen misselijkheid en braken geven, zoals diabetesketoacidose, uremie, bijnierinsufficiëntie, hyperparathyreoïdie en schildklieraandoeningen. Zwangerschap is de meest voorkomende endocriene oorzaak en komt bij 50% tot 75% van de vrouwen voor. Elektrolytenafwijkingen, zoals hyponatriëmie, hypokaliëmie en hypercalciëmie, kunnen ook gepaard gaan met braken.
In de zomer: hitte
Bij warm weer is hitte-uitputting een belangrijke oorzaak van misselijkheid en braken, vooral bij sporters of mensen die buiten werken. Het treedt op bij een kerntemperatuur van 37-40°C en de patiënten vertonen symptomen zoals vermoeidheid, duizeligheid, hevig zweten, misselijkheid en braken, hoofdpijn en zwakte. Bij ernstigere vormen treden hitte-oedeem en spierkrampen tot collaps op. Hitte-uitputting wordt gekenmerkt door cardiovasculaire hypoperfusie en een rectale kerntemperatuur tot 40°C zonder stoornissen van het centrale zenuwstelsel. Een hitteberoerte is een medisch noodgeval waarbij patiënten een rectale kerntemperatuur van 40,5°C of hoger hebben met schade aan meerdere organen en stoornissen van het centrale zenuwstelsel.
Behandeling
1. Rehydratie: herstellen van vocht- en elektrolytenbalans. Dit is bijna altijd nodig, zeker wanneer er sprake van braken is.
2. Kleine frequente maaltijden laten eten (bij milde gevallen, waarbij geen sprake is van oververhitting).
3. Anti-emetica (serotonine of dopamine-antagonisten) wanneer de symptomen significant zijn en/of de oorzaak niet meteen kan gecorrigeerd worden.
4. Hospitalisatie bij ernstige dehydratie, bij een elektrolytenstoornis of bij braken dat niet onder controle raakt ondanks therapie.
5. De behandeling van de mildste vormen van hittegerelateerde aandoeningen (hitte-oedeem, inspanningsgerelateerde spierkrampen) is grotendeels ondersteunend en er zijn zelden sequelae. Een hitteberoerte is een medisch noodgeval waarbij onderdompeling in koud water wordt aanbevolen. Deze patiënten moeten best in het ziekenhuis worden opgenomen, zelfs bij snelle afkoeling.
Doorgaans zijn nausea en braken zelflimiterend en is een symptomatische behandeling voldoende. Zaken die een grondiger onderzoek en/of hospitalisatie vragen zijn: klachten die meerdere dagen aanhouden, een patiënt die gedurende meer dan 24 uur niets (ook geen vocht) binnenhoudt, hevige buikpijn of hoge koorts, tekens van dehydratie (weinig plassen, donkere urine, duizeligheid) en braken van bloed of aanwezigheid van melaena.
Bronnen:
1. Tome J, et al. A Practical 5-Step Approach to Nausea and Vomiting. Mayo Clin Proc. 2022 Mar;97(3):600-608.
2. Gauer R, Meyers BK. Heat-Related Illnesses. Am Fam Physician. 2019 Apr 15;99(8):482-489.