Chronische pijn bij vrouwen: waarom overlappen de syndromen?
STEM UIT HET VELD Endometriose en migraine, fibromyalgie en spijsverteringsproblemen komen vaak samen voor. Dat roept vragen op over de mechanismen van de pijn en de coördinatie van de zorg, wat dan weer belangrijk is voor de behandeling van chronische pijn in België.
METEEN MEE
Chronische pijnaandoeningen overlappen vaak bij vrouwen
Beperk diagnostiek niet tot één orgaan; hanteer brede evaluatie.
Aanbevolen is multimodale, biopsychosociale zorg.
Bij vrouwen vormen chronische pijnsyndromen niet altijd een geïsoleerd probleem. Een gegeven patiënte kan meerdere ziektes vertonen, die bekkenpijn, spijsverteringsproblemen, hoofdpijn en musculoskeletale pijn kunnen veroorzaken. De mechanismen die ten grondslag liggen aan die problemen, zijn nog niet goed opgehelderd, maar dat bemoeilijkt soms wel het diagnostische traject en de behandeling.
Endometriose is daar een typisch voorbeeld van. In 2025 is een meta-analyse gepubliceerd van 13 studies bij in het totaal 331.655 vrouwen, waarin een correlatie met migraine is vastgesteld (OR: 2,25; 95% BI: 1,85-2,72).(1). Een andere meta-analyse bij 96 .119 vrouwen heeft een correlatie vastgesteld met het prikkelbaredarmsyndroom (OR: 2,97; 95% BI: 2,17-4,06). Van de vrouwen met endometriose vertoonde 23,4% ook een prikkelbaredarmsyndroom. (2)
We spreken dan van chronic overlapping pain conditions (COPCs) en die omvatten fibromyalgie, chronische migraine, musculoskeletale pijn, prikkelbaredarmsyndroom, vulvodynie en pijnlijkeblaassyndroom. Ook myalgische encefalomyelitis en chronisch vermoeidheidssyndroom valt daaronder, ook al is pijn niet het enige symptoom. Een combinatie van meerdere ziektes kan de handicap, de slaapproblemen en de vermoeidheid nog verergeren. Je mag het onderzoek dus niet beperken tot het pijnlijke orgaan. (3)
Sensibilisering: een van de mogelijke mechanismen
De overlapping van meerdere pijnsyndromen is misschien te verklaren door veranderingen van de mechanismen die de pijn geleiden en beïnvloeden. Bij sommige vrouwen worden de zenuwcircuits gevoeliger voor pijnpikkels, waardoor de nociceptieve signalen worden versterkt. Dat fenomeen, centrale sensibilisering genoemd, kan ertoe bijdragen dat de pijn aansleept en uitbreidt buiten de oorspronkelijke plaats.
Dat fenomeen speelt mee bij de mechanismen van nociplastische pijn, pijn die door de International Association for the Study of Pain wordt gedefinieerd als pijn ten gevolge van afwijkingen van de nociceptie zonder duidelijk bewijs van een weefselletsel dat de perifere nociceptoren activeert, of van aantasting van het somatosensorische systeem, die de pijn zouden kunnen verklaren. (4,5)
Meerdere mechanismen zouden kunnen meespelen, waaronder een verminderde werkzaamheid van de pijnremmende systemen en gekruiste sensibilisering van de zenuwbanen van verschillende organen. Die laatste zou kunnen leiden tot pijn in het bekken, aan de darmen en de urinewegen, met name bij vrouwen met endometriose. Dat is echter niet bij alle patiënten bewezen. Ook sluit dat niet uit dat een gedeelte van de symptomen misschien wordt veroorzaakt door orgaanletsels. (3-5)
Neuro-immuniteit en geslachtsverschillen
De dialoog tussen neuronen, gliacellen en immuuncellen is een ander spoor. Cytokines en inflammatoire mediatoren kunnen de prikkelbaarheid van de nociceptoren en de transmissie in het ruggenmerg beïnvloeden. Persisterende neuro-immunologische reacties zouden de overgevoeligheid in stand kunnen houden na vermindering van de initiële prikkel. Geslachtshormonen oefenen invloed uit op die wegen, maar hun effecten hangen af van de biologische context en de ziekte in kwestie.(6)
In dierexperimenteel onderzoek is vastgesteld dat de microglia meespeelt bij mannetjesdieren en de T-lymfocyten bij wijfjes. Dat wijst op gedifferentieerde neuro-immunologische routes, maar dat bewijst daarom nog niet dat het zou kunnen verklaren waarom bepaalde syndromen vaker voorkomen bij vrouwen.(6) De verschillen in prevalentie betreffen waarschijnlijk meerdere niveaus: biologische en hormonale factoren, blootstellingen, psychosociale determinanten en toegang tot de zorg.(3,6)
De pijn erkennen zonder de oorzaak te missen
Als het blijkt te gaan om een overlapping van syndromen, mag je niet overhaast concluderen tot een 'functionele' klacht. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie duurt het gemiddeld vier tot twaalf jaar voor een diagnose van endometriose wordt gesteld. Je kan die diagnose vermoeden met een anamnese van de menstruatie, een klinisch onderzoek en een geschikt beeldvormingsonderzoek, zonder dat je daar altijd eerst een laparoscopie voor moet uitvoeren.(7) Omgekeerd, als je het onderzoek beperkt tot één enkel orgaan, dreig je een begeleidende migraine, blaasaantasting of persisterende musculoskeletale pijn over het hoofd te zien.
Er zijn ook verschillen in behandeling gedocumenteerd. In een studie uit 2024 die 21. 851 opnames op de spoedeisende hulp in Israël en de Verenigde Staten heeft geanalyseerd, is vastgesteld dat er bij die patiënten minder pijnstillers werden voorgeschreven, zelfs na correctie voor meerdere klinische kenmerken.(8) De observaties becijferen de onderbehandeling van chronische pijn in België niet, maar herinneren toch aan het belang van een systematische evaluatie van de pijn en de weerslag ervan.
Bij patiënten met meerdere pijnen moet je de chronologie, de plaats en de menstruele schommelingen van de symptomen analyseren, zoeken naar spijsverterings- en urinewegproblemen en hoofdpijn en de slaap en het functioneren in het dagelijkse leven evalueren.
De zorg ontschotten
Bij patiënten met meerdere pijnen moet je de chronologie, de plaats en de menstruele schommelingen van de symptomen analyseren, zoeken naar spijsverterings- en urinewegproblemen en hoofdpijn en de slaap en het functioneren in het dagelijkse leven evalueren. Het is belangrijk te zoeken naar specifieke ziektes, die kunnen worden behandeld, en de relevante nociceptieve, neuropathische en nocipastische componenten ervan te beschrijven. (3-5)
Die transversale aanpak strookt met de taken van de Belgian Pain Society, een multidisciplinaire wetenschappelijke vereniging, die aangesloten is bij de IASP en de EFIC. De vereniging groepeert medische en paramedische gezondheidswerkers die acute en chronische pijn behandelen. Haar doelstellingen zijn: opleiding, ondersteuning van onderzoek en een betere zorg via de ontwikkeling van aangepaste zorgnetwerken. (9)
De coördinatie van de zorg is ook een belangrijk aandachtspunt volgens het Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg (KCE). In een rapport van januari 2026 beschrijft het KCE negen domeinen om de toegang tot en het opstarten van een multimodale aanpak van chronische pijn in België te verbeteren. Het rapport benadrukt de noodzaak van een combinatie van biomedische, psychologische en sociale interventies en coördinatie tussen de verschillende spelers. (10)
De WOREL-richtlijnen raden een biopsychosociale benadering aan bestaande uit educatie, niet-medische interventies en een gezamenlijke beslissing bij de aanpak van primaire chronische pijn in de eerstelijnszorg.(11) Migraine en endometriose vergen een specifieke behandeling. De lichamelijke activiteit moet worden aangepast.
Bij patiënten met een myalgische encefalomyelitis en chronisch vermoeidheidssyndroom die zich onwel voelen na een inspanning, zijn programma’s waarbij de mate van lichaamsbeweging volgens een vast schema wordt verhoogd, af te raden. (12)
Als je een overlapping van pijnsyndromen vermoedt, mag je die niet zomaar terugbrengen tot één enkele oorzaak, maar moet je de mechanismen opsporen die de pijn onderhouden, en aandacht hebben voor specifieke aandoeningen met het oog op een gecoördineerd beleid op maat.
Referenties:
Colombo GE, et al. The association between endometriosis and migraine: a systematic review and meta-analysis of observational studies. J Headache Pain. 2025;26:82. doi:10.1186/s10194-025-02020-4.
Nabi MY, et al. Endometriosis and irritable bowel syndrome: A systematic review and meta-analyses. Front Med (Lausanne). 2022;9:914356. doi:10.3389/fmed.2022.914356.
d’Incau E, et al. Multimorbidity in Chronic Overlapping Pain Conditions: From Burden to Integrated Care. J Clin Med. 2026;15(12):4835. doi:10.3390/jcm15124835.
International Association for the Study of Pain (IASP). IASP Terminology. Nociplastic pain.
Kaplan CM, et al. Deciphering nociplastic pain: clinical features, risk factors and potential mechanisms. Nat Rev Neurol. 2024;20:347-363. doi:10.1038/s41582-024-00966-8.
Alexander SN, et al. The influence of sex on neuroimmune communication, pain, and physiology. Biol Sex Differ. 2024;15:82. doi:10.1186/s13293-024-00660-w.
Organisation mondiale de la Santé. Endométriose. Fiche d’information, 2025.
Guzikevits M, et al. Sex bias in pain management decisions. Proc Natl Acad Sci USA. 2024;121(33). doi:10.1073/pnas.2401331121.
Belgian Pain Society. Missions de la BPS.
Jonckheer P, et al. Neuf domaines d’action pour améliorer la prise en charge multimodale de la douleur chronique en Belgique. KCE Reports 414B. 2026. doi:10.57598/R414BS.
Van Cauwenbergh S, et al. Richtlijn Multimodale aanpak van chronische primaire pijn (CPP). WOREL. Décembre 2024.
National Institute for Health and Care Excellence. Myalgic encephalomyelitis (or encephalopathy)/chronic fatigue syndrome: diagnosis and management. NICE Guideline NG206. 2021.