Eosinofiele fasciitis: een zeldzame bijwerking van checkpointremmers
Checkpointremmers veroorzaken zelden cutane bijwerkingen, die soms moeilijk te herkennen zijn. Een internationale studie, die in 2026 is verschenen in de Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology, beschrijft het klinische profiel, de diagnostiek en de behandeling van eosinofiele fasciitis in samenhang met een behandeling met checkpointremmers.
Eosinofiele fasciitis is een zeldzame fibroserende aandoening, die een sterke functionele handicap kan veroorzaken. Als zo’n eosinofiele fasciitis optreedt tijdens een behandeling met een checkpointremmer, kan die voldoende ernstig zijn om de behandeling te onderbreken, wat dan echter negatieve invloed kan hebben op de prognose van de kanker.
De vorsers hebben een retrospectief observatieonderzoek uitgevoerd bij 121 patiënten met een eosinofiele fasciitis die werden gevolgd in centra aangesloten bij de EADV, die werden aangemeld via geneesmiddelenbewaking of die ze hebben teruggevonden in de literatuur. In 81% van de gevallen betrof het een PD-1-antagonist. De mediane tijd tot optreden van de eosinofiele fasciitis was tien maanden (spreiding: minder dan een maand tot drie jaar).
Een soms bedrieglijke klinische presentatie
De klassieke symptomen van eosinofiele fasciitis zijn een symmetrisch pijnlijk oedeem, erytheem en vervolgens een progressieve verharding van de extremiteiten, over het algemeen zonder fenomeen van Raynaud. Die patiënten vertonen vaak een eosinofilie, maar dat is geen voorwaarde om de diagnose te stellen. Die laatste stoelt op de kliniek na uitsluiting van een systemische sclerodermie en bevestiging door MRI en/of een diepe biopsie.
In geval van een eosinofiele fasciitis door checkpointremmers gaat het in 87% van de gevallen om een bilaterale aantasting, vooral van de benen (78%) en de armen (68%). Een sinaasappelhuid en een ‘groove sign’ werden gezien bij respectievelijk 20% en 26% van de patiënten. In ongeveer een derde van de gevallen waren de acra aangetast (wat slechts zelden het geval is bij een klassieke vorm). Bij 66% van de patiënten werd een eosinofilie waargenomen.
De behandeling staat nog niet goed vast
Bij gebrek aan gerandomiseerde studies is er weinig informatie over de behandeling. Systemische corticosteroïden zijn de eerstelijnsbehandeling: prednison 1 mg/kg/d of equivalent. In geval van corticosteroïdenafhankelijkheid of onvoldoende respons is methotrexaat de belangrijkste corticoïdensparende behandeling. Refractaire gevallen kunnen worden behandeld met andere immunosuppressiva zoals mycofenolaat mofetil.
In kleine reeksen van patiënten met een klassieke fasciitis zijn fraaie resultaten behaald met een combinatie van tocilizumab en rituximab. IL-5-antagonisten zijn een andere mogelijkheid, maar er is zeer weinig gepubliceerd over het gebruik van IL-5-antagonisten bij eosinofiele fasciitis door checkpointremmers.
Het is niet duidelijk wat je dan moet doen met de checkpointremmer. Bij 74% van de patiënten hebben de artsen de behandeling definitief gestaakt en bij 9% tijdelijk onderbroken. Slechts zeven patiënten hebben de checkpointremmer voortgezet en slechts bij één patiënt is de fasciitis verergerd. Bij de 7 (11%) van de 63 patiënten die de checkpointremmer hadden stopgezet, is de fasciitis toch nog verergerd. Die obervatieonderzoeken leren niet of de checkpointremmer stelselmatig moet worden stopgezet.
Opmerking en referentie:
1. Een eosinofiele fasciitis is vooral beschreven met de PD-1-antagonisten nivolumab, pembrolizumab en cemiplimab, de PD-L1-antagonisten atezolizumab, avelumab en durvalumab en de CTLA-4-antagonist ipilimumab.
2. Bruijn TVM, Gérard AO, Labat M, et al. Immune checkpoint inhibitor-induced eosinophilic fasciitis: a pharmacovigilance and EADV Task Force study. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2026. doi:10.1111/jdv.70512.