Syndroom van Stevens-Johnson en toxische epidermale necrolyse: anti-epileptica, antibiotica en genetische vatbaarheid
Het syndroom van Stevens-Johnson en toxische epidermale necrolyse zijn zeer ernstige vormen van toxicodermie. Volgens een meta-analyse, die is gepubliceerd in JAMA Dermatology, wordt die vaak veroorzaakt door anti-epileptica. Volgens eerdere studies moet je vooral kijken naar antibiotica. Een betere identificatie van de oorzakelijke geneesmiddelen en de patiënten die risico lopen, zou kunnen helpen die zeldzame, maar mogelijk dodelijke reacties te voorkomen.
Het syndroom van Stevens-Johnson (SJS) en toxische epidermale necrolyse (syndroom van Lyell) vormen een continuüm. Het zijn zeldzame complicaties. De incidentie ervan wordt geraamd op een tot tien per miljoen personen per jaar. De typische symptomen zijn erosies van het slijmvlies en loslating en necrose van de epidermis. Ze kunnen ernstig zijn.
De sterfte bij toxische epidermale necrolyse bedraagt bijna 50%. Bij een loslating van het huidoppervlak met < 10%, 10-30% en ≥ 30% spreken we respectievelijk van syndroom van Stevens-Johnson, een overlapsyndroom en toxische epidermale necrolyse. Meer dan 80% van de gevallen bij volwassenen wordt veroorzaakt door een geneesmiddel. De symptomen beginnen over het algemeen 4-28 dagen na de start van de behandeling.
Klassieke verwekkers zijn antibiotica, aromatische anti-epileptica, allopurinol en bepaalde NSAID’s. Twee meta-analyses belichten de rol van antibiotica en anti-epileptica, maar zeggen niets over het specifieke risico met de verschillende geneesmiddelen.
Anti-epileptica en antibiotica zijn de belangrijkste verwekkers
In 2026 is een meta-analyse gepubliceerd van vijftig studies bij in het totaal 4.403 patiënten. 23% van de gevallen van SJS of toxische epidermale necrolyse werd toegeschreven aan anti-epileptica. In 96% van de gevallen ging het om aromatische anti-epileptica, hoofdzakelijk carbamazepine (39%), fenytoïne (19%) en lamotrigine (15%). Niet-aromatische anti-epileptica waren goed voor slechts 2% van de gevallen. De frequentie was hoger bij kinderen (35%) dan bij volwassenen (23%) en varieerde van 10% in Afrika tot 42% in West-Azië.
In een meta-analyse van 38 studies bij 2.917 patiënten werd 28% van de gevallen toegeschreven aan antibiotica, vooral sulfonamiden (32%), penicillines (22%), cefalosporines (11%), fluorochinolonen (4%) en macroliden (2%). Die percentages zeggen evenwel niets over het absolute risico op toxicodermie bij het voorschrijven van een gegeven geneesmiddel.
Farmacogenetica om risicopatiënten beter op te sporen
In meerdere gevallen blijkt het risico te correleren met het HLA-type. De best gedocumenteerde correlatie betreft carbamazepine en HLA-B*15:02. In Taiwan worden de patiënten gescreend voor dat geneesmiddel wordt gestart. Bij dragers wordt geen carbamazepine voorgeschreven. Sindsdien is geen enkel geval van SJS of toxische epidermale necrolyse als gevolg van carbamazepine meer gerapporteerd (tegen een verwacht aantal van circa tien). Ook is een correlatie beschreven tussen allopurinol en HLA-B*58:01, maar die varieert naargelang van de populatie.
Het is zeer belangrijk snel het oorzakelijke geneesmiddel te achterhalen en dat meteen stop te zetten om het overlijdensrisico te verlagen. Bij de anamnese moet je vooral polsen naar recentelijk voorgeschreven geneesmiddelen met inbegrip van automedicatie en voedingssupplementen. Bij patiënten die meerdere geneesmiddelen innemen, kan de ALDEN-score helpen om na te gaan wat de meest waarschijnlijke oorzaak is.
Referenties:
1. Lee EY, Knox C, Sugumar C, Phillips EJ. Proportion of antiepileptic drug-associated Stevens-Johnson syndrome and toxic epidermal necrolysis: a meta-analysis. JAMA Dermatol. Published online July 22, 2026. doi:10.1001/jamadermatol.2026.2473.
2. Lee EY, Knox C, Phillips EJ. Worldwide prevalence of antibiotic-associated Stevens-Johnson syndrome and toxic epidermal necrolysis: a systematic review and meta-analysis. JAMA Dermatol. 2023;159(4):384-392. doi:10.1001/jamadermatol.2022.6378.
3. Shah H, Parisi R, Mukherjee E, Phillips EJ, Dodiuk-Gad RP. Update on Stevens-Johnson syndrome and toxic epidermal necrolysis: diagnosis and management. Am J Clin Dermatol. 2024;25(6):891-908. doi:10.1007/s40257-024-00889-6.